Sonderaktion Krakau


Sonderaktion Krakau w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Sala 56, w której aresztowano profesorów podczas „Sonderaktion Krakau” Tablica pamiątkowa we Wrocławiu

Sonderaktion Krakauniemiecka akcja pacyfikacyjna skierowana przeciwko środowisku polskich uczonych, przeprowadzona 6 listopada 1939 w Krakowie.

W polskiej literaturze historycznej to określenie zaczęło funkcjonować w latach 60. XX wieku. Kryptonim taki nie występuje w jakimkolwiek oficjalnym dokumencie nazistowskim. Na kartach uwięzienia uczonych jako powód wpisywano „akcję przeciwko profesorom uniwersyteckim” (niem. Aktion gegen Univ. Professoren)[1]. Była to akcja realizowana przez Einsatzgruppe I – grupę operacyjną Sicherheitspolizei.

Spis treści

Przebieg akcji | edytuj kod

Rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego profesor Tadeusz Lehr-Spławiński na mającym miejsce 3 listopada 1939 spotkaniu z dowódcą 2. oddziału operacyjnego I grupy operacyjnej (Einsatzkommando 2/I) SS-Sturmbannführerem Brunonem Müllerem[2] otrzymał polecenie zarządzenia na 6 listopada ogólnego zebrania wykładowców do wysłuchania wyjaśnień o niemieckim punkcie widzenia na sprawy nauki i szkoły wyższe.

Zebranie odbyło się w sali wykładowej nr 66 im. Mikołaja Kopernika (obecnie sala nr 56 im. J. Szujskiego) Collegium Novum. Przybyły na nie w asyście policji Müller zamiast wyjaśnień wygłosił krótkie oświadczenie:

Pomimo takiej groźby profesor Stanisław Estreicher próbował wypowiedzieć się, ale nie został dopuszczony do głosu, a rektora Lehr-Spławińskiego uciszono stwierdzeniem, że to on będzie aresztowany jako pierwszy. Zgodnie z zapowiedzią zwolniono do domu dwie kobiety – obecne na sali: profesor Helenę Willman-Grabowską i profesor Jadwigę Wołoszyńską. Po opuszczeniu terenu uniwersytetu powiadomiły one rodziny zebranych o dokonanych aresztowaniach.

Łącznie w ramach akcji uwięziono 183 osoby (według innych źródeł 184), w tym z:

Ponadto aresztowano 6 przypadkowych osób. Byli to: inż. elektryk Kazimierz Pazdro, dr filozofii Ludwik Ręgorowicz, mgr praw Zygmunt Antoni Starachowicz, mgr filozofii Jan Stępień, emerytowany sędzia Adam Zechenter oraz nieznany z imienia Jachimowicz, przypadkowy przechodzień [3].

Osadzono ich najpierw w więzieniu na Montelupich, rano nastąpiła kolejna zmiana miejsca zakwaterowania. Około dziewiątej załadowano transport i przeniesiono aresztowanych do koszar 20. Pułku Piechoty na ulicy Mazowieckiej (obecnie koszary 16 Batalionu Powietrznodesantowego przy ulicy Wrocławskiej). Po zwolnieniu 11 osób, w tym Fryderyka Zolla, 27 listopada 1939 wywiezieni zostali przez Wrocław i Berlin do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen.

Wśród zatrzymanych byli też wiekowi, schorowani i emerytowani naukowcy, co w warunkach obozu koncentracyjnego doprowadzało do znacznego pogorszenia stanu zdrowia i przyśpieszonej śmierci. Pierwszą ofiarą śmiertelną akcji był profesor Akademii Górniczej Antoni Meyer, który zmarł 24 grudnia 1939. Cztery dni później zmarł były rektor UJ Stanisław Estreicher. W następnych tygodniach zmarli m.in. zoolog Michał Siedlecki, anatom Kazimierz Kostanecki, historyk literatury Ignacy Chrzanowski.

Po międzynarodowych protestach (w tym przede wszystkim osobistej interwencji Benito Mussoliniego u Hitlera) 101 uwięzionych zostało 8 lutego 1940 zwolnionych. Niektórzy z nich wycieńczeni warunkami obozowymi lub z powodu znacznego pogorszenia stanu zdrowia zmarli w różnych okresach po zwolnieniu (jak np. 19 lutego 1940, w kilka dni po zwolnieniu, profesor Jan Włodek[4]). Pozostałych (głównie młodszych naukowców), 4 marca, wywieziono do obozu koncentracyjnego Dachau, skąd po 19 miesiącach również większość zwolniono[5]. Niektórzy z naukowców (Wiktor Ormicki) zostali zamordowani.

Ofiary Sonderaktion Krakau | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ofiary Sonderaktion Krakau.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Według wypowiedzi doktora habilitowanego Krzysztofa Stopki, dyrektora Archiwum UJ, w wywiadzie Nie zapomnijcie tej śmierci, opublikowanym w Gazecie Wyborczej 1 grudnia 2009, str. 21.
  2. Henryk Pierzchała. Eksterminacja profesorów Akademii Górniczej w hitlerowskiej „Sonderaktion Krakau”. „Biuletyn Informacyjny Pracowników AGH”. 159, listopad 2006 (pol.). 
  3. Alma Mater nr specjalny 188/2016 Lista aresztowanych s.8
  4. Jan Włodek (pol.). Archiwum ofiar terroru nazistowskiego i komunistycznego w Krakowie 1939–1956; mhk.pl. [dostęp 2012-06-03].
  5. Relacja profesora Kazimierza Piwarskiego; oryginał w Archiwum PAN, oddział w Krakowie, sygn. K. III-24, j. 161 (publikacja w: patrz bibliografia).

Bibliografia | edytuj kod

  • Jochen August: Sonderaktion Krakau. Die Verhaftung der Krakauer Wissenschaftler am 6. November 1939, Hamburger Edition, HIS Verlagsgesellschaft GmbH, Hamburg, 1997.
  • Maria Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion, Instytut Pamięci Narodowej, 2009, ​ISBN 978-83-7629-063-8​.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Sonderaktion Krakau" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy