Olimpia (Grecja)


Na mapach: 37°38′18″N 21°37′51″E/37,638333 21,630833

Olimpia (Grecja) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Olimpia[1] (nowogr. Αρχαία Ολυμπία, Archea Olimbia) – miejscowość w Grecji, na Peloponezie, w administracji zdecentralizowanej Peloponez, Grecja Zachodnia i Wyspy Jońskie, w regionie Grecja Zachodnia, w jednostce regionalnej Elida. Siedziba gminy Olimpia. W 2011 roku liczyła 835 mieszkańców[2].

W starożytności (od ok. XII w. p.n.e.) Olimpia (starogr. Ολυμπία, Olympía) była ośrodkiem kultu Zeusa. Od 776 roku p.n.e. miejsce igrzysk olimpijskich. W 1989 roku stanowisko archeologiczne w Olimpii zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Spis treści

Geografia | edytuj kod

Starożytna Olimpia położona jest na zachodnim Peloponezie, ok. 16 km od Morza Jońskiego i 60 km od Elidy[3], pomiędzy zbiegającymi się dwoma rzekami: Alfiosem (Alfejos) i Kladeosem, u stóp wzgórza Kronos (122,7 m)[4].

Historia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Starożytne igrzyska olimpijskie.

Tereny Olimpii zamieszkane były nieprzerwanie pomiędzy 2800 a 1100 p.n.e. – w okresie od wczesnej do późnej kultury helladzkiej[4]. Pierwsze ślady kultu Pelopsa i jego żony Hippodamei pochodzą z okresu późnej kultury helladzkiej[4]. Z tego samego (lub nawet wcześniejszego) okresu pochodzą ślady kultu Kronosa, Gai, Ejlejtyi i Temidy[4][5]. Olimpia stała się centrum kultu Zeusa ok. X wieku p.n.e.[6] po inwazji Dorów w XII w. p.n.e.; kult ten stale się rozwijał aż do początku VIII w. n.e.[4] Nazwa Olimpia nawiązuje to Olimpu – siedziby Zeusa[6].

U stóp wzgórza Kronos nad Alfiosem (Alfejos) i Kladeosem znajdował się początkowo temenos, gdzie z czasem wzniesiono sanktuarium poświęcone Zeusowi[7] – jego powstanie szacuje się na ok. 1000 p.n.e. Sanktuarium Zeusa stanowił ogrodzony, prostokątny 4-hektarowy święty gaj (gdzie posadzono m.in. oliwki, topole, dęby i sosny[4]) zwany Altisem (od stgr. alsos = pol. drzewo[7]). Początkowo (IX–VIII w. p.n.e.) w otoczonym murem sanktuarium znajdował się jedynie ołtarz Zeusa i Pelopejon – grób legendarnego Pelopsa[7].

Wokół sanktuarium odbywały się co cztery lata panhelleńskie igrzyska[6], zwane od tego miejsca olimpijskimi. Według lokalnego podania to Pelops miał zapoczątkować organizację igrzysk olimpijskich (grecki geograf Pauzaniasz uważał Heraklesa za inicjatora igrzysk)[7]. Pierwsze odnotowane igrzyska odbyły się w 776 p.n.e. a kolejne miały miejsce co cztery lata[5]. W roku tym Ifitos – król Elidy, Kleostenes z Pizy i Likurg przywrócili organizację igrzysk w Olimpii po inwazji doryckiej i wprowadzili instytucję „świętego pokoju” (Ekechejria)[8]. „Święty pokój” ogłaszano na 1 miesiąc na terenie całej ówczesnej Grecji, święty stawał się wówczas również teren wokół Altisu – nie wolno było wnosić tu broni[5]. Igrzyska obejmowały wówczas jedną dyscyplinę – bieg na dystansie jednego stadionu[5].

Coraz popularniejsze olimpiady zapoczątkowały rozkwit Olimpii[4], która stała się panhelleńskim ośrodkiem religijnym[5]. W VII w. p.n.e. zwiększono liczbę dyscyplin olimpijskich – dodano m.in. bieg długodystansowy, pięciobój, zapasy, boks oraz wyścigi konno i wyścigi rydwanów[9]. Okres szybkiego rozwoju sanktuarium przypadał na okres archaiczny, kiedy to wzniesiono monumentalne budowle, m.in. świątynię Hery (wczesny VI w. p.n.e.[10]), prytanejon (ok. 475 p.n.e.[11]), buleuterion (ok. 580 p.n.e.[12]) i pierwszy stadion[8]. Obok sanktuarium powstały liczne skarbce – łącznie w latach ok. 600–450 p.n.e. przynajmniej 15[3], z których najbardziej znany jest skarbiec Megaryjczyków, datowany na VI w. p.n.e.[13] Jest to skromna budowla w stylu doryckim, reprezentująca typ świątyni między antami[13].

Na okres klasyczny (500–323 p.n.e.) przypada budowa świątyni Zeusa i nowego stadionu poza Altisem[8]. Świątynia Zeusa została ukończona w ok. 456 p.n.e. – była to największa świątynia na Peloponezie[9]. Wewnątrz świątyni znajdował się jeden z tzw. siedmiu cudów świata – 13-metrowy posąg Zeusa (ok. 430 p.n.e.) dłuta Fidiasza (ok. 490 p.n.e.–ok. 430 p.n.e.)[14][3]. Oprócz tego wzniesiono szereg innych budowli o niereligijnym charakterze (m.in. łaźnie, kolejne skarbce)[8].

W dobie epoki hellenistycznej powstał Leonidajon – dom gościnny dla honorowych gości oraz Filipejon – świątynia ufundowana przez Filipa II Macedońskiego, a wokół sanktuarium kolejne obiekty sportowe: stadion na 45 tys. widzów, hipodrom, Metroon, gimnazjon z palestrą oraz łaźnie[8][15]. W czasach Cesarstwa Rzymskiego sanktuarium zostało kilkakrotnie splądrowane, wzniesiono łaźnie, luksusowe wille i akwedukt[8]. W latach 160–170 n.e. Olimpię odwiedził grecki geograf Pauzaniasz, który sporządził szczegółowe opisy sanktuarium za czasów jego największej świetności, poświęcając mu dwie z dziesięciu ksiąg swojego dzieła Periegesis tes Hellados (pol. „Wędrówki po Helladzie”)[3]. Jego opisy, obok wyników badań archeologicznych, posłużyły do budowy modeli sanktuarium[3].

Sanktuarium funkcjonowało w pierwszych latach chrześcijaństwa za panowania Konstantyna I Wielkiego[8]. Ostatnie igrzyska odbyły się w Olimpii w roku 393, wkrótce potem w 394 roku Teodozjusz I Wielki wydał edykt zakazujący wszelkich świąt i uroczystości pogańskich[8]. W roku 426 Teodozjusz II rozkazał zniszczenia Olimpii[8], m.in. spalono wówczas świątynię Zeusa[14]. W połowie V w. w sanktuarium osiedliła się mała społeczność chrześcijańska i przekształciła warsztat Fidiasza w kościół[8]. Trzęsienia ziemi w 551 i 552 roku dokonały kolejnych zniszczeń, m.in. świątynia Zeusa uległa częściowemu zawaleniu[8]. Na przestrzeni wieków obszar sanktuarium wielokrotnie zalewały wody Kladeos i Alfios – sanktuarium przykryła warstwa piachu i szlamu o grubości 5–7m[8].

Historia odkrycia Olimpii | edytuj kod

W 1516 roku miejsce zbiegu rzek Alfios i Kladeos zostało oznaczone na mapie weneckiej jako Andilalo[16]. Pod koniec wojny trzydziestoletniej, szwedzki dyplomata Matthias Palbitzki (1623–1677), podróżujący po Grecji w latach 1645–1648, był najprawdopodobniej pierwszym zachodnim Europejczykiem, który dotarł do Olimpii w 1647 roku[16]. W 1723 roku, w liście do arcybiskupa Korfu, benedyktyński mnich i francuski paleograf Bernard de Montfaucon (1655–1741) wysunął propozycję odnalezienia Olimpii i przeprowadzenia prac wykopaliskowych[16][17]. Pomysł ten nigdy jednak nie został zrealizowany[17]. W latach 1728–1731, prace wykopaliskowe w Grecji prowadził na zlecenie króla Francji Ludwika XV francuski antykwariusz Michel Fourmont (1690–1746), który został odwołany do Paryża zanim rozpoczął prace na granicy Arkadii i Elidy[17]. Kolejnym uczonym z zamiarem odkrycia Olimpii był niemiecki historyk sztuki i archeolog Johann Joachim Winckelmann (1717–1768), którego plany przekreśliła jego nagła śmierć z rąk mordercy[17]. Kolejne wyprawy do Grecji zorganizowało w latach 60. XVIII w. brytyjskie Towarzystwo Dyletantów (ang. Society of Dilettanti)[17]. Pierwsza wyprawa, pod kierownictwem angielskiego antykwariusza Richarda Chandlera (1737–1810), odbyła się w 1764 roku, po której nastąpiła druga w 1766 roku[17]. Podczas drugiej wyprawy, bazując na opisie Pauzaniasza, poszukiwania Olimpii zakończyły się sukcesem[16]. Sanktuarium zostało odkryto ponownie w 1766 roku[8] a zidentyfikował je Richard Chandler[18], który odkrył ruiny świątyni Zeusa Olimpijskiego – pozostałości naosu i dorycki kapitel[17].

Ponieważ antyczna Olimpia była w ruinie, pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie zorganizowano w 1896 roku w Atenach[19].

Stanowisko archeologiczne w Olimpii | edytuj kod

W XIX i XX wieku w Olimpii prowadzono systematyczne prace archeologiczne. W 1829 roku francuska ekspedycja do Morei (fr. Expédition de Morée) przeprowadziła pierwsze prace archeologiczne, odkrywając częściowo świątynię Zeusa i zabierając fragmenty frontonów do muzeum w Luwrze[8].

Od 1875 roku wykopaliska prowadzone są przez Niemiecki Instytut Archeologiczny (niem. Deutsches Archäologisches Institut, DAI)[8]. Pierwsze prace prowadzono pod kierunkiem Ernsta Curtiusa (1814–1896) i Friedricha Adlera (1827–1908)[16]. Pierwsza wyprawa odbyła się w latach 1875–1876, kiedy to odkryto pozostałości posągu Nike[16]. Podczas drugiej wyprawy w latach 1876–1877 odkryto m.in. rzeźbę Hermesa z małym Dionizosem, podczas trzeciej – w latach 1877–1878 odkryto m.in. Filipejon, podczas czwartej – w latach 1878–1879 m.in. prytanejon oraz pelopejon a w trakcie piątej wyprawy w latach 1879–1880 odnaleziono m.in. leonidajon[16]. Szósta, ostatnia wyprawa w latach 1880–1881 poświęcona była katalogowaniu znalezisk[16].

W 1989 roku stanowisko archeologiczne w Olimpii zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[20].

Sanktuarium w Olimpii 1: Północno-wschodnie propyleje; 2: Prytanejon; 3: Filipejon – świątynia Filipa II Macedońskiego; 4: Świątynia Hery; 5: Pelopejon – grób legendarnego Pelopsa; 6: Nimfajon; 7: Metroon – świątynia Matki Bogów; 8: Zanes – brązowe posągi Zeusa; 9: Kryptoportyk z I w. n.e. łączący Altis ze stadionem; 10: Stadion; 11: Stoa Echo; 12: Gmach Ptolemeusza II Filadelfosa i Arsinoe I; 13: Stoa Hestii; 14: Budynki hellenistyczne; 15: Świątynia Zeusa; 16: Ołtarz Zeusa; 17: Dar wotywny Achajów; 18: Dar wotywny Mikytosa; 19: Nike Pajoniosa; 20: Gimnazjon; 21: Palestra; 22: Teokleon – mieszkania kapłanów; 23: Heroon; 24: Warsztat Fidiasza; 25: Łaźnie Kladeos; 26: Łaźnie greckie; 27 i 28: domy gościnne; 29: Leonidajon; 30: Łaźnie południowe; 31: Buleuterion; 32: Południowe stoa; 33: Willa Nerona. Skarbce I: skarbiec Sikionu; II: skarbiec Syrakuz; III: skarbiec Epidamnos; IV: skarbiec Byzantionu; V: skarbiec Sybaris; VI: skarbiec Cyreny; VII: niezidentyfikowany; VIII: ołtarz?; IX: skarbiec Selinunt; X: skarbiec Metapontum; XI: skarbiec Megary; XII: skarbiec Geli.

Artefakty znalezione w Olimpii prezentowane są w dwóch muzeach:

Tradycje olimpijskie | edytuj kod

Od 1936 roku płomień olimpijski, który płonie podczas nowożytnych igrzysk olimpijskich, zapalany jest za pomocą promieni słonecznych skupionych przez paraboliczne zwierciadło na stadionie w Olimpii[65]. Stamtąd jest on przenoszony przez olimpijską sztafetę do miejsca rozgrywania igrzysk w danym roku[65]. Zwyczaj ten został zapoczątkowany przed Letnimi Igrzyskami Olimpijskimi w Berlinie w 1936 roku z inicjatywy niemieckiego działacza sportowego Carla Diema (1882–1962)[65].

Miasta partnerskie | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych: Nazewnictwo Geograficzne Świata. Zeszyt 11. Warszawa: GŁÓWNY URZĄD GEODEZJI I KARTOGRAFII, 2009, s. 11. ISBN 83-239-7552-3. [dostęp 2016-08-02]. (pol.)
  2. ESTAT: Απογραφή Πληθυσμού - Κατοικιών 2011. ΜΟΝΙΜΟΣ Πληθυσμός (gr.). [dostęp 2016-08-02].
  3. a b c d e Donald G. Kyle: Sport and Spectacle in the Ancient World. John Wiley & Sons, 2014, s. 108. ISBN 978-1-118-61380-1. [dostęp 2016-08-06].
  4. a b c d e f g N. Yalouris: Stillwell, Richard. MacDonald, William L. McAlister, Marian Holland: The Princeton encyclopedia of classical sites. Princeton: Princeton University Press, 1976. [dostęp 2016-08-06].
  5. a b c d e Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 41. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
  6. a b c UNESCO: Archaeological Site of Olympia – Advisory Body Evaluation (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  7. a b c d John Pedley: Sanctuaries and the Sacred in the Ancient Greek World. Cambridge University Press, 2005, s. 119. ISBN 978-0-521-80935-1. [dostęp 2016-08-02].
  8. a b c d e f g h i j k l m n o Olympia Vickatou: Olympia – history (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  9. a b Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 42. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
  10. a b c d e f g h Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 195. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
  11. a b c d e Perseus Digital Library Project: Olympia, Prytaneion (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  12. a b c d e f Perseus Digital Library Project: Olympia, Bouleuterion (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  13. a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Megarians (11) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  14. a b c d e f g Olympia Vickatou: Temple of Zeus at Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  15. Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 43. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
  16. a b c d e f g h Berthold Fellmann. The History of Excavations at Olympia. „Olympic Review”, s. 109–162, march-april 1973. 64–65. Comité International Olympique (ang.). 
  17. a b c d e f g Karl Lennartz. Olympia and history. „Olympic Review”, s. 272–321, march-april 1973. 64–65. Comité International Olympique (ang.). 
  18. Willy Clarysse, Sofie Remijsen: The site of Olympia (ang.). W: KU Leuven [on-line]. 2008, 2012. [dostęp 2016-08-05].
  19. Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 135. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
  20. UNESCO: Archaeological Site of Olympia (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  21. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Philippeion (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  22. a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Pelopeion (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  23. Olympia Vickatou: Pelopion (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  24. a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, Nymphaeum (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  25. a b c Olympia Vickatou: Nymphaeon of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  26. a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Metroon (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  27. a b Olympia Vickatou: The Metroon (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  28. a b c d e Olympia Vickatou: Zanes (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  29. Perseus Digital Library Project: Olympia, Stadium (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  30. a b c d e f g h i j Olympia Vickatou: Ancient stadium of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  31. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Echo Hall (Painted Stoa) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  32. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Southeast Building (Building) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  33. a b Olympia Vickatou: South-east building at Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  34. a b c d e Perseus Digital Library Project: Olympia, Temple of Zeus (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  35. Perseus Digital Library Project: Olympia, Altar of Zeus (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  36. a b Olympia Vickatou: Altar of Zeus at Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  37. a b c Olympia Vickatou: Pedestal of the Nike of Paionios (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  38. a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Gymnasium (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  39. a b c Olympia Vickatou: Olympia, Palaestra (Building) (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  40. a b Olympia Vickatou: Palaestra of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  41. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Theokoleon (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  42. Olympia Vickatou: Theokoleon (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  43. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Heroon (Sanctuary of a Hero) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  44. Olympia Vickatou: Heroon of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  45. a b c d Perseus Digital Library Project: Olympia, Workshop of Pheidias (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  46. a b Olympia Vickatou: Workshop of Pheidias (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  47. a b Olympia Vickatou: Kladeos baths (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  48. a b Perseus Digital Library Project: Olympia, Greek Baths (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  49. Olympia Vickatou: Baths (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  50. a b Olympia Vickatou: Hostels of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  51. a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, Leonidaion (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  52. a b c Olympia Vickatou: Leonidaion baths (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  53. Willy Clarysse, Sofie Remijsen: Ancient Olympics – Baths (ang.). W: KU Leuven [on-line]. 2008, 2012. [dostęp 2016-08-05].
  54. a b c Olympia Vickatou: Bouleuterion of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  55. a b Perseus Digital Library Project: Olympia, South Stoa (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  56. a b c Perseus Digital Library Project: Olympia, House of Nero (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  57. a b c Olympia Vickatou: House of Nero (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  58. a b c d Olympia Vickatou: Treasuries (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  59. Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Sikyonians (1) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  60. Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Selinians (9) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  61. Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Metapontians (10) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  62. Perseus Digital Library Project: Olympia, Treasury of the Gelians (12) (Building) (ang.). [dostęp 2016-08-02].
  63. Olympia Vickatou: Archaeological Museum of Olympia (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  64. Olympia Vickatou: Museum of the History of the Olympic Games of antiquity (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2016-08-02].
  65. a b c John Grasso, Bill Mallon, Jeroen Heijmans: Historical Dictionary of the Olympic Movement. Rowman & Littlefield, 2015, s. 436. ISBN 978-1-4422-4860-1. [dostęp 2016-08-06].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (stanowisko archeologiczne):
Na podstawie artykułu: "Olimpia (Grecja)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy