Tabela stratygraficzna


Tabela stratygraficzna w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Trójwymiarowa tabela stratygraficzna. Schemat pokazuje upływ czasu zgodnie z ruchem wskazówek zegara

Tabela stratygraficzna – schemat obrazujący przebieg historii Ziemi na podstawie następstwa procesów geologicznych i układu warstw skalnych. Obecnie przyjęta tabela stratygraficzna została ustalona przez Międzynarodową Komisję Stratygrafii (ICS).

Kolejne jednostki w tabeli wydzielono na podstawie występowania w skałach charakterystycznych skamieniałości lub typów skał (od ediakaru wzwyż), bądź – jeśli datowanie jest niemożliwe lub nie dość precyzyjne – na podstawie absolutnej chronometrii (w archaiku i prawie całym proterozoiku). Jednostki te mają różną rozciągłość czasową; najdokładniej podzielony eon, trwający obecnie fanerozoik, stanowi zaledwie około 15% historii planety. Poszczególnym jednostkom przyporządkowane są kolory, którymi oznaczane są na mapach geologicznych skały należące do danych jednostek chronostratygraficznych.

Spis treści

Stratygrafia lokalna i globalna | edytuj kod

W opracowaniach można spotkać różne podziały stratygraficzne, odwzorowujące zapis kopalny spotykany w danej części świata. Z tego powodu pojawiają się w nich jednostki niezdefiniowane na innych kontynentach, które odzwierciedlają lokalne, a nie globalne zmiany środowiska i warunków powstawania skał. Tabela stratygraficzna ICS stanowi próbę stworzenia spójnego opisu globalnej stratygrafii. Przedstawiany przez nią podział, a szczególnie chronologia podlega weryfikacji i zmianom z powodu typowania nowych profili wzorcowych (stratotypów) i coraz precyzyjniejszego datowania. Tabela ta definiuje oficjalną terminologię okresów geologicznych w historii Ziemi, dzięki czemu unika się stosowania tych samych nazw w różnych znaczeniach w publikacjach naukowych i podręcznikach z zakresu geologii i paleontologii.

Historia | edytuj kod

Pierwsze podwaliny pod stratygrafię położył pod koniec XVII wieku Niels Stensen. Stwierdził on, że warstwy skał ułożone są w określonej kolejności i reprezentują konkretne odcinki czasu. Sformułował również zasadę superpozycji mówiącą, że każda warstwa jest najprawdopodobniej starsza od warstwy leżącej na niej i młodsza od warstwy leżącej pod nią. Jego zasady były bardzo proste, jednak zastosowanie ich do prawdziwych skał niosło ze sobą pewne komplikacje. Osiemnastowieczni geologowie zdali sobie sprawę, że:

  1. sekwencja warstw jest często zerodowana, zaburzona, pochylona, lub nawet odwrócona;
  2. warstwy, które powstały w tym samym czasie w różnych miejscach mogą być zupełnie różne;
  3. warstwa na danym obszarze reprezentuje zaledwie drobną część historii Ziemi.

Pierwsze poważne próby uporządkowania stratygrafii, które mogłyby być używane na całej Ziemi, miały miejsce pod koniec XVIII wieku. Jednym z najważniejszych badaczy tamtego okresu był Abraham Werner. Najpopularniejsze z tych wczesnych prób dzieliły skały skorupy ziemskiej na cztery typy: pierwszorzęd, drugorzęd, trzeciorzęd i czwartorzęd. Według tej teorii każdy z tych typów skał powstał w konkretnym okresie historii ziemi. Nazwy trzeciorzęd i czwartorzęd używane były w oficjalnej nomenklaturze jeszcze pod koniec XX wieku.

Na początku XIX wieku pojawiła się koncepcja identyfikacji warstw na podstawie zawartych w nich skamieniałości. Pionierami tej metody byli William Smith, Georges Cuvier i Alexandre Brogniart. Metoda ta pozwoliła geologom na lepszy i bardziej precyzyjny podział historii Ziemi; mogli również porównywać warstwy w różnych krajach, a nawet na różnych kontynentach. Jeśli w dwóch warstwach (niezależnie od odległości między nimi i różnic w składzie) występowały te same skamieniałości, istniały duże szanse, że powstały one w tym samym czasie. Szczegółowe badania warstw i skamieniałości prowadzone w Europie latach 1820-1850 zaowocowały periodyzacją, która używana jest do chwili obecnej.

Większość geologów zajmujących się w tych czasach stratygrafią stanowili Brytyjczycy, stąd na przykład nazwy kambr, ordowik i sylur pochodzą od nazw starożytnych brytyjskich plemion (i zdefiniowane są na podstawie stratygrafii Walii). Brytyjscy geologowie są również odpowiedzialni za pogrupowanie okresów w ery oraz za podział trzeciorzędu i czwartorzędu na epoki.

Kiedy William Smith i Charles Lyell rozpoznali w kolejnych warstwach okresy, nie było jeszcze sposobu nakreślenia ich skali czasu. Kreacjoniści proponowali ograniczenie się zaledwie do kilku tysięcy lat, podczas gdy inni sugerowali bardzo długie (lub nawet nieskończone) epoki. Przez ponad 100 lat trwały na ten temat ciągłe dyskusje, dopiero w XX wieku metody datowania na podstawie radioaktywnych izotopów pozwoliły na ustalenie konkretnych dat.

Ewolucja tabeli | edytuj kod

W 1977 Globalna Komisja Stratygrafii (przemianowana później na Międzynarodową Komisję Stratygrafii) podjęła wysiłki mające na celu zdefiniowanie globalnych odniesień dla jednostek geologicznych. Do poważnych zmian, które zaszły w tabeli w pierwszej dekadzie XXI wieku, należy usunięcie okresu trzeciorzędu, zastąpionego przez paleogen i neogen (wcześniej definiowane jako podokresy trzeciorzędu) i pojawienie się jednostek nieobecnych we wcześniejszej literaturze (np. okresu ediakaru). Postęp wiedzy pozwala na ścisłe określenie wieku granic pomiędzy poszczególnymi jednostkami i wprowadzenie nowych podziałów, wskutek czego tabela wciąż ewoluuje.

Podział eonu fanerozoicznego jest oparty na stratotypach, stratygraficznych punktach odniesienia (GSSP, ang. Global Boundary Stratotype Section and Point, „globalna granica i punkt stratotypu”) zlokalizowanych na różnych kontynentach. Wcześniejsze eony historii Ziemi, nazywane zbiorczo (nieformalnie, ale powszechnie) prekambrem, są podzielone w ogólności w oparciu o datowanie izotopowe skał. Punkty podziału nie odpowiadają żadnym konkretnym zmianom w skałach, ale minimom aktywności geotektonicznej według danych z lat 80. XX wieku, zaokrąglonym do pełnych liczb[1] (GSSA, ang. Global Standard Stratigraphic Age, „globalny wiek stratygraficzny”). Współczesna tabela uwzględnia także nieformalny, ale szeroko używany eon hadeik, sięgający powstania Ziemi. Początek pierwszej ery, eoarchaiku, jest określony umownie na 4 miliardy lat temu; wiek ten nie odpowiada żadnemu konkretnemu zdarzeniu, wiąże się jedynie z brakiem zachowanych skał na powierzchni Ziemi (z nielicznymi wyjątkami). Oznacza to między innymi, że nieznane są efekty, jakie miało na Ziemi Wielkie Bombardowanie, które uformowało większość kraterów księżycowych[a][2].

Tabela stratygraficzna (według ICS, luty 2017) | edytuj kod

Skala czasu geologicznego | edytuj kod

Eoarchaik

PaleoproterozoikMezoproterozoik

HadeikArchaikProterozoikFanerozoikPrekambr
KambrOrdowik

DewonKarbonPermTriasJuraKreda

PaleozoikMezozoikKenozoikFanerozoik
PaleocenEocenOligocenMiocen

PlejstocenPaleogenNeogenCzwartorzędKenozoik
Miliony lat
  • Hadeik nie jest erą zatwierdzoną oficjalnie przez ICS, użyty tu został dla przedstawienia skali czasu od powstania Ziemi.
  • Prekambr nie jest oficjalną jednostką geologiczną.


Pochodzenie nazw niektórych jednostek | edytuj kod

  • sider – od greckiego słowa sideros, oznaczającego żelazo – z powodu powstałych w tym czasie rud żelaza
  • orosir – od greckiego słowa orosira, oznaczającego łańcuch górski
  • riak – od greckiego słowa rhyax oznaczającego strumień lawy
  • stater – od greckiego słowa statheros – stabilny
  • ediakar – od australijskiego płaskowyżu Ediacara, gdzie znaleziono wiele skamieniałości (tzw. fauna ediakarańska).
  • kambr – od prowincji rzymskiej Cambria – obecnej Walii
  • ordowik – od brytyjskiego plemienia Ordowików
  • sylur – od celtyckiego plemienia Sylurów
  • dewon – od nazwy brytyjskiego hrabstwa Devon
  • karbon – od słowa carbo – łac. węgiel
  • perm – od wchodniorosyjskiego miasta, gdzie znajdują się wzorcowe osady tego okresu
  • trias – od greckiego słowa trias, z powodu domniemanej trójdzielności okresu
  • jura – od francusko-szwajcarskiego pasma górskiego
  • kreda – od skał węglanowych występujących na wybrzeżu Anglii, powstałych w tamtym okresie
  • eocen – w wolnym tłumaczeniu "świt nowych czasów"

Uwagi | edytuj kod

  1. Proponowany był m.in. podział hadeiku w oparciu o historię geologiczną Księżyca, na 4 jednostki (wczesny imbryk, nektaryk, „grupy basenowe” i kryptyk).
  2. a b c d e f g h i j k l m n Orogeneza alpejska
  3. a b c d e f g h i j Orogeneza waryscyjska
  4. a b c Orogeneza kaledońska
  5. a b c d e f g Nazwa nieustalona

Przypisy | edytuj kod

  1. Praca zbiorowa 2012 ↓, s. 300.
  2. A.M. Patwardhan: The Dynamic Earth System. Wyd. 2. Nowe Delhi: PHI Learning Pvt. Ltd., 2010, s. 56.

Bibliografia | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (periodyzacja):
Na podstawie artykułu: "Tabela stratygraficzna" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy