Simmondsiaceae


Simondsja kalifornijska w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Simmondsiaceae) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Owoce Pokrój

Simondsja kalifornijska, jojoba (wym. żożoba albo chochoba[3]) (Simmondsia chinensis) – gatunek rośliny z monotypowego rodzaju (simondsja Simmondsia) i rodziny (simondsjowate Simmondsiadaceae) z rzędu goździkowców. Wbrew swej gatunkowej nazwie naukowej (chinensis oznacza „chiński, chińska”) nie pochodzi z Chin, lecz z pustyni Sonora w południowo-zachodniej części Ameryki Północnej – rozciągającej się od Arizony po Meksyk. Przyczyną nadania jej mylącej nazwy naukowej było omyłkowe umieszczenie przez uczonych opisujących po raz pierwszy ten gatunek jego materiału zielnikowego wśród okazów pochodzących z Chin. Nasiona simondsji zawierają płynny wosk wykorzystywany jako olej jojoba[4]. Ze względu na olej roślina rozpowszechniona została w uprawie w Ameryce Południowej, Afryce i południowej Azji[5][6]. Ze względu na podobieństwo nazw gatunek ten można pomylić z głożyną pospolitą, znaną jako „jujuba” (Ziziphus jujuba), która jest inną, niespokrewnioną rośliną.

Spis treści

Morfologia | edytuj kod

Pokrój
Niewielki, zawsze zielony i silnie rozgałęziony krzew osiągający do 4 m wysokości[5][6].
Liście
Małe, sinozielone, naprzeciwległe, skórzaste i całobrzegie[1][5].
Kwiaty
Jojoba to roślina dwupienna – rośliny męskie mają drobne kwiaty pręcikowe zebrane w główkowate skupienia u nasady ogonków liściowych[5]. Mają okwiat 4- lub 6-krotny oraz odpowiednio dwukrotnie większą od liczby listków okwiatu liczbę pręcików[1]. Kwiaty słupkowe wyrastają zwykle pojedynczo na szczytach gałązek. Ich listki okwiatu utrzymują się długo – do czasu dojrzenia owoców[5]. Słupek jest górny, 3-krotny. Każda komora zawiera pojedynczy zalążek[1].
Owoce
Torebki trójklapowe zawierające zwykle pojedyncze, ciemnobrązowe nasiono[5][7].

Biologia | edytuj kod

Anatomia
Charakterystyczną cechą tego gatunku jest anomalna struktura drewna polegająca na występowaniu w przekroju pnia kilku grup koncentrycznych słojów przyrostów rocznych[6].
Rozwój
Roślina wieloletnia, owocująca od 3–5 roku życia i później powtarzająca owocowanie rokrocznie przez 100–200 lat. Największy plon dają rośliny w wieku ponad 7 lat. Owoce dojrzewają w ciągu 90 do 180 dni po zapłodnieniu[8].
Właściwości fizykochemiczne
Nasiona zawierają do ok. 60% wosku, będącego mieszaniną estrów kwasów tłuszczowych i alkoholi o długości łańcucha C20–C26 (kwasu eikozenowego, kwasu dokozenowego, eikozenolu, dokozanolu, heksakozanolu). W odróżnieniu od olejów roślinnych wosk ten nie zawiera triglicerydów. Wosk jojoba jest ciekły nawet w niskiej temperaturze, dlatego przed zastosowaniem np. w kosmetyce jest uwodorniany dzięki czemu w postaci stałej utrzymuje się do ok. 65 °C. Charakterystyczna dla tego wosku jest łatwość przenikania przez wierzchnie warstwy skóry. Nie powinien być stosowany doustnie ze względu na działania niepożądane. Poza woskami nasiona zawierają nitrylozydy (simmondsynę)[5].

Systematyka | edytuj kod

Takson włączany był przez długi czas do rodziny bukszpanowatych, gdzie tworzył monotypowe plemię Simmondsieae lub wyodrębniany był w randze rodziny, jednak blisko sytuowanej wobec bukszpanowatych[1][6]. Takie pokrewieństwo sugerowały podobieństwa morfologiczne[6]. W systemie Takhtajana z 1997 takson wyodrębniony został jako rząd Simmondsiales w obrębie Hamamelididae[1]. Przynależność do goździkowców wynika z analiz sekwencji DNA oraz licznych dowodów związanych z morfologią i anatomią nasion, fitochemią i budową plastydów[7].

Synonimy[2]

Buxus chinensis Link, Simmondsia californica Nutt.

Pozycja systematyczna w kladzie caryophylloids w rzędzie goździkowce według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)

Zastosowanie | edytuj kod

Uprawy jojoby na pustyni Thar w Indiach  Osobny artykuł: Olej jojoba.

Woski zawarte w nasionach były wykorzystywane przez Indian w leczeniu schorzeń skóry. Współcześnie, znane jako olej jojoba są szeroko stosowane jako składnik kosmetyków, leków[5] i pestycydów[7]. Olej służy też jako smar w delikatnych mechanizmach[5][6]. Ponieważ jest pełnowartościowym substytutem spermacetu, jego uprawy i wykorzystanie zyskało na znaczeniu po ograniczeniu polowań na wieloryby[6].

Poza pozyskiwaniem nasion jako surowca do produkcji oleju jojoba, stanowią one źródło białek roślinnych. Rośliny służą także do nasadzeń chroniących przed erozją[8].

Uprawa | edytuj kod

Rośliny uprawiane są na plantacjach, na których sadzi się głównie rośliny żeńskie. Do skutecznego zapylania i zawiązywania nasion wystarcza, że rośliny męskie posadzone zostaną w co 20 rzędzie[5]. Krzewy silniej rosną na siedliskach silniej nawodnionych. Młode rośliny tolerują spadki temperatury do −5 °C, starsze do −9 °C[8].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2017-08-19].
  2. a b Simmondsia chinensis (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-05-28].
  3. Maciej Malinowski.Jojoba to 'żożoba' albo 'chochoba'
  4. Bogdan Zemanek: Jojoba. W: Encyklopedia biologiczna. Zdzisława Otałęga (red. nacz.). Wyd. tom V. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1998.
  5. a b c d e f g h i j Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008, s. 301. ISBN 978-83-60466-51-3.
  6. a b c d e f g Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998. ISBN 83-7079-778-4.
  7. a b c Heywood V.H., Brummitt R.K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 304. ISBN 1-55407-206-9.
  8. a b c Simmondsia chinensis (ang.). W: Ecocrop [on-line]. FAO - Food and Agriculture Organization of the UN. [dostęp 2011-05-29].
Na podstawie artykułu: "Simmondsiaceae" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy