Planeta karłowata


Planeta karłowata w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Porównanie rozmiarów Ziemi i Księżyca oraz planet karłowatych i wybranych większych obiektów krążących poza orbitą Neptuna; Sedna, 2007 OR10, Quaoar i Orkus nie zostały jeszcze zaliczone do tego grona przez IAU, ale dane obserwacyjne wskazują, że spełniają one założenia definicji[1] (oprócz Plutona i Charona obrazy powierzchni obiektów transneptunowych są wizją artysty).

Planeta karłowata – rodzaj obiektu astronomicznego, pośredni między planetami a małymi ciałami niebieskimi. Planety karłowate, wbrew nazwie, nie zaliczają się do planet.

Planetą karłowatą jest obiekt, który[2]:

  • znajduje się na orbicie wokół Słońca,
  • posiada wystarczającą masę, by własną grawitacją pokonać siły ciała sztywnego tak, aby wytworzyć kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej (prawie kulisty),
  • nie oczyścił sąsiedztwa swojej orbity z innych względnie dużych obiektów,
  • nie jest satelitą planety lub innego obiektu niegwiazdowego.

Spis treści

Terminologia | edytuj kod

Termin ten został przyjęty przez Zgromadzenie Generalne Międzynarodowej Unii Astronomicznej (IAU) w Pradze 24 sierpnia 2006[3]. Został on zdefiniowany jedynie dla Układu Słonecznego[2], jednak czasem jest używany również dla obiektów pozasłonecznych.

Lista planet karłowatych | edytuj kod

Jak dotąd za planety karłowate IAU oficjalnie uznała pięć ciał niebieskich[4]:

Spośród nich jedynie Ceres krąży w pasie planetoid między orbitami Marsa i Jowisza. Pozostałe krążą poza orbitą Neptuna; do określenia tej grupy używany jest także termin plutoidy.

Potencjalne planety karłowate | edytuj kod

Najprawdopodobniej w ciągu najbliższych lat do grona planet karłowatych zostaną zaliczone kolejne ciała. Obecnie znanych jest około 650 obiektów transneptunowych, branych pod uwagę jako możliwe planety karłowate[1]. Nie jest znany ich dokładny kształt, ale na podstawie ich średnic można przypuszczać (opierając się na obserwacji podobnych obiektów), że mają wystarczającą masę, by osiągnąć prawie kulisty kształt. Dla obiektów skalistych minimalna średnica, przy której ciało osiąga kształt odpowiadający równowadze hydrostatycznej, wynosi ok. 900 km, natomiast dla obiektów składających się w dużej części z lodu ta granica może wynosić 200 – 400 km[1]. Obserwacje spektroskopowe wskazują, że duże planetoidy krążące dalej niż Neptun składają się w znacznej części z lodu.

Poniższa lista obejmuje obiekty transneptunowe o absolutnej wielkości gwiazdowej poniżej 4[5]. Oszacowania dotyczące rozmiaru obiektów są bardzo różne, ale większość z nich może mieć średnicę powyżej 700 km. Najprawdopodobniej spełniają one kryterium równowagi hydrostatycznej.

Status planety karłowatej mogłyby uzyskać ponadto trzy inne planetoidy pasa głównego (Pallas, Westa i Hygiea), o ile udałoby się stwierdzić, że spełniają kryterium równowagi hydrostatycznej. Obserwacje sondy Dawn wykazały jednak, że najmasywniejsza z nich Westa nie jest obecnie w równowadze hydrostatycznej[16].

Badania | edytuj kod

Pierwsze sondy kosmiczne dotarły w pobliże planet karłowatych w 2015 roku, były to misje amerykańskiej agencji NASA: Dawn i New Horizons. W marcu sonda Dawn weszła na orbitę wokół Ceres[17], a w lipcu sonda New Horizons przeleciała obok Plutona[18].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Obliczone wstępnie na podstawie wymiarów i gęstość szacowanej na (1,7 ± 0,3) g/cm³. Odkrycie naturalnego satelity umożliwi dokładniejsze wyznaczenie masy.
  2. Masa całego systemu (planetoidy wraz z księżycem).

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Michael E. Brown: How many dwarf planets are there in the outer solar system?. 2018-11-12. [dostęp 2018-12-20].
  2. a b Resolutions 5 and 6: „Definition of a Planet in the Solar System” AND „Pluto” (ang.). IAU, 2006-08-24. [dostęp 2013-08-26].
  3. IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes (ang.). IAU, 2006-08-24. [dostęp 2013-08-26].
  4. IAU Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN): Dwarf Planets and their Systems (ang.). W: Planet and Satellite Names and Discoverers [on-line]. Gazetteer of Planetary Nomenclature. [dostęp 2013-08-26].
  5. a b Parametry orbit i jasność na podstawie: JPL Small-Body Database Search Engine (ang.). raport wygenerowany 2019-01-10.
  6. a b c d Przybliżone średnice oraz kategorie obiektów na podstawie: Wm. Robert Johnston: List of Known Trans-Neptunian Objects (ang.). Johnston’s Archive, 2018-10-07. [dostęp 2018-10-14].
  7. JPL Small-Body Database Browser: 1 Ceres (ang.). 2013-04-19 last obs. used. [dostęp 2013-10-11].
  8. David R. Williams: Pluto Fact Sheet (ang.). NASA, 2016-12-23. [dostęp 2017-01-19].
  9. D. Ragozzine, M.E. Brown. Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61. „The Astronomical Journal”. 137 (6), s. 4766, 2009. DOI: 10.1088/0004-6256/137/6/4766. arXiv:0903.4213. Bibcode2009AJ....137.4766R
  10. ESO: Faraway Eris Is Pluto’s Twin – Dwarf planet sized up accurately as it blocks light of faint star. [dostęp 2011-10-07].
  11. Carry, B., Hestroffer, D., Demeo, F.E., Thirouin, A. i inni. Integral-field spectroscopy of (90482) Orcus-Vanth. „Astronomy & Astrophysics”. 534, s. A115, 2011. DOI: 10.1051/0004-6361/201117486. arXiv:0910.4784. Bibcode2011A&A...534A.115C (ang.). 
  12. Wesley C. Fraser, Michael E. Brown. Quaoar: A Rock in the Kuiper Belt. „Distant EKOs. The Kuiper Belt Electronic Newsletter”, s. 11, czerwiec 2010 (ang.). [dostęp 2016-08-06]. 
  13. Wm. Robert Johnston: Orbital elements and other data: (174567) Varda and IImare (ang.). Johnston's Archive, 2015-01-31.
  14. K. Schindler, J. Wolf, J. Bardecker, A. Olsen, T. Müller, C. Kiss, J.L. Ortiz, F. Braga-Ribas, J.I.B. Camargo, D. Herald, A. Krabbe. First Direct Size Measurement of a Detached Object: Results from a Triple Chord Occultation and Far-infrared Photometry of (229762) 2007 UK126. „Distant EKOs. The Kuiper Belt Electronic Newsletter”, czerwiec 2016 (ang.). [dostęp 2016-08-06]. 
  15. Discovered: The most-distant solar system object ever observed (ang.). Carnegie Science, 2018-12-17. [dostęp 2018-12-19].
  16. S.W. Asmar,, A.S. Konopliv,, R.S. Park,, B.G. Bills,, R. Gaskell, C.A. Raymond, C.T. Russell, D.E. Smith, M.J. Toplis, M.T.Zuber: The Gravity Field of Vesta and Implications for Interior Structure. 43rd Lunar and Planetary Science Conference, 2012.
  17. NASA Spacecraft Becomes First to Orbit a Dwarf Planet. NASA, 2015-03-06. [dostęp 2015-07-14].
  18. NASA's Three-Billion-Mile Journey to Pluto Reaches Historic Encounter (ang.). Uniwersytet Johnsa Hopkinsa, Applied Physics Laboratory, 2015-07-14. [dostęp 2015-07-14].
Kontrola autorytatywna (typ obiektu astronomicznego):
Na podstawie artykułu: "Planeta karłowata" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy