Nandinaceae


Nandina domowa w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Nandinaceae) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Kwiat Owoce Liść

Nandina domowa[3][4] (Nandina domestica) – gatunek krzewu z monotypowego rodzaju Nandina Thunberg, Nov. Gen. Pl. 14. 1781[5]. Występuje w Azji wschodniej i południowej – w Chinach, Japonii i Indiach, poza tym szeroko rozprzestrzeniony jako roślina ozdobna. W różnych miejscach o ciepłym klimacie dziczeje i jest inwazyjna (np. w południowych Stanach Zjednoczonych)[6]. Rośnie w lasach, w dolinach rzek na terenach zalewowych, zdziczała w pobliżu dawnych osiedli ludzkich[6]. Nandina jest trująca dla zwierząt domowych[7] – zawiera glikozydy cyjanogenne i toksyczne alkaloidy[8].

Spis treści

Morfologia | edytuj kod

Pokrój
Krzewy bez kłączy[5] o pędach nagich, licznych, prosto wzniesionych, słabo rozgałęzionych[6] (przypominających pędy trzciny lub bambusów)[9]. Młode pędy są jasnoczerwono-brązowe, a starsze satynowozielone. Ze względu na pewne podobieństwo pędów do bambusów – roślina zwyczajowo nazywana jest po angielsku heavenly bamboo, co powoduje z kolei, że bywa określana też w języku polskim „niebiańskim bambusem”[4]. Krzew osiąga 1,2 do 2,4 m (czasem do 3 m[9]) wysokości i 0,6 do 1,2 szerokości[10], w przypadku odmian ozdobnych także formy karłowe[9]. Podczas owocowania pędy zwykle przewisają[3].
Korzenie
Silnie rozwinięty, gęsty system korzeniowy[7].
Liście
Zimozielone w klimacie o cieplejszych zimach (strefy 8–10) – zrzuca liście przy temperaturach poniżej -12°C[10], wiosną następnego roku[4]. Liście są skrętoległe, skupione w górnej 1/3 długości pędu. Dwu- i trzykrotnie złożone, o długości 30-50 cm, o ogólnym zarysie szerokojajowatym. Na ogonku u nasady zgrubiałym i obejmującym łodygę. Poszczególne listki (jest ich od 9 do 81) eliptyczne, jajowate lub lancetowate, całobrzegie, na szczycie zaostrzone, o długości od 4 do 11 cm i szerokości od 1,5 do 3 cm. Liście często czerwono nabiegłe[6], zwłaszcza młode lub u odmian[9]. Liście przebarwiają się od połowy lata[4].
Kwiat
Drobne (długości od 5 do 7 mm), wonne, zebrane setkami w kwiatostany o długości od 10 do 20 cm na szczytach pędów. Kwiaty trzykrotne, obupłciowe. Działki kielicha liczne, ułożone spiralnie. Płatki korony kremowe i białe, dłuższe od działek kielicha. Pręciki w liczbie 6, z żółtymi pylnikami. Zalążnia owalna, słupek pojedynczy, krótki[5][6].
Owoce
Kuliste, czerwone, błyszczące jagody o średnicy 6–9 mm[6] zawierające 1–3 nasiona[5], zwykle dwa[6][3].

Biologia i ekologia | edytuj kod

Nandina kwitnie w czerwcu (czasem od maja[3]), owoce dojrzewają w sierpniu i wrześniu[3], utrzymują się do wiosny[10]. Rozprzestrzenia się za pomocą odrostów korzeniowych, nasiona rozsiewają (także na dłuższe dystanse) zwierzęta żywiące się owocami (ptaki i ssaki)[9][7]. W Stanach Zjednoczonych, gdzie nandinia domowa rozprzestrzeniła się jako gatunek inwazyjny, owoce tej rośliny przyciągają na przykład drozdy[11], przedrzeźniacze oraz jemiołuszki cedrowe (Bombycilla cedrorum). W kwietniu 2009 roku w Georgii znaleziono dziesiątki martwych jemiołuszek cedrowych; przyczyną ich śmierci było zatrucie wskutek zjedzenia zbyt dużych ilości owoców nandinii domowej. Wywołała u padłych ptaków przekrwienie oraz krwawienia organów wewnętrznych, w tym tchawicy i płuc[8].

Nandina rośnie w lasach aluwialnych i dobrze znosi okresowe zalanie. W miejscach występowania może zdominować podszyt[7]. W przypadku uszkodzeń mrozowych lub zgryzienia dobrze regeneruje się i odnawia z korzeni[7]. Może utrzymywać się w podszycie przez wiele lat w postaci juwenilnej[9]. Na obszarach, gdzie jest gatunkiem inwazyjnym, nandina tworząc zwarte zarośla powoduje ustępowanie i zanik rodzimej pokrywy roślinnej[12]. Na stanowiskach cienistych pędy są wydłużone i słabo ulistnione, na stanowiskach słonecznych roślina jest gęsto ulistniona i silnie krzaczasta[13].

Cechy fitochemiczne | edytuj kod

Głównym alkaloidem występującym w owocach jest nantenina[14]. Z kultur tkankowych wyizolowano 12 alkaloidów należących do protoberberyn oraz manoflorynę[15]. Roślina wytwarza także glikozydy cyjanogenne. Potencjał wytwarzania HCN określono w pąkach na 205, a w owocach 0,28 μmol HCN/g świeżej masy[16].

Systematyka i zmienność | edytuj kod

Gatunek i rodzaj zaliczany bywał do monotypowej rodziny Nandinaceae (Takhtajan, Divers. Classific. Fl. Pl. 1997) lub podrodziny Nandinoideae (Loconte w Kubitzkim et al., Fam. Gen. Vasc. Pl. 2: 147-151. 1993)[1][5].

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj należy do podrodziny Nandinoideae, rodziny berberysowatych (Berberidaceae) zaliczanej do jaskrowców (Ranunculales)[1].

Odmiany uprawne

Znanych jest kilkadziesiąt odmian ozdobnych w tym karłowych, pstrolistnych i silnie, czerwono wybarwionych. Do najbardziej rozpowszechnionych w uprawie należą[3]:

  • 'Alba' – owoce białe, osiąga 150 cm wysokości i ma zimą liście jasnożółtozielone.
  • 'Fire Power' ('Firepower'[4]) – roślina o zwartym pokroju i wysokości do 70 cm, liście do lata żółtawozielone[4], potem czerwone, jesienią i zimą błyszczące.
  • 'Harbour Dwarf' – roślina o zwartym pokroju, szerzej rozrasta się niż 'Fire Power', liście jesienią i zimą czerwone, szerokie. Kwitną tylko starsze okazy.
  • 'Nana Purpurea' – krzewy niskie, zwarte, o listkach szerokich i cały czas purpurowoczerwonych[4].
  • 'Purpurea' – roślina o zwartym pokroju, wysokości do 70 cm i szerokości ponad 90 cm, liście jesienią i zimą czerwonopurpurowe, prawdopodobnie nie zakwita.
  • 'Pygmaea' – osiąga tylko 30 cm wysokości, liście zimą czerwone, błyszczące.
  • 'Richmond' – krzew silnie rosnący – do 2 m wysokości (1,5 m[4]), liście czerwone jesienią i zimą, błyszczące, owoce czerwone.
  • 'Wood’s Dwarf' – osiąga 70–90 cm wysokości, liście zimą intensywnie czerwone.

Zastosowanie | edytuj kod

Nandina jako bonsai

Gatunek rozprzestrzeniany jako roślina ozdobna od początków XIX wieku[9][7]. Uprawiany jest w ogrodach naturalistycznych o charakterze leśnym, nieformalnych oraz w żywopłotach[10]. W Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza na południowym wschodzie, nandina sadzona jest wzdłuż dróg na odcinkach dojazdowych do miast[4]. Walorem ozdobnym krzewu są barwne i zimozielone liście, efektowne kwitnienie i owocowanie, przy czym rośliny dobrze owocują, gdy rosną w większej grupie (zalecane są do nasadzania w większych grupach)[10]. Krzew spopularyzowany został z powodu łatwości uprawy i rozmnażania[12]. W krajach o chłodniejszym klimacie gatunek ten stosowany jest w ogrodach zimowych, do dekoracji tarasów i balkonów[4].

Ścięte pędy z owocami stosowane są jako dekoracja w okresie bożonarodzeniowym. Jaskrawe owoce utrzymują się na pędach przez długie miesiące po ścięciu. Stosowane były także do ozdabiania grobów na cmentarzach w południowych stanach USA[13]. W Chinach pędy nandiny stosowane są podczas rytuałów religijnych. W Japonii krzewy te mają przynosić szczęście i jako takie sadzone są często po lewej stronie przy wejściu na posesję. Noworoczna ozdoba z pędów nandiny, bambusów i sosny symbolizuje w Japonii długie życie[17]. Twarde, sprężyste i proste pręty nandiny służą do wyrobu pałeczek, zalecanych zwłaszcza dzieciom i młodzieży jako działające przeciw opryszczce[17].

Roślina była także uprawiana jako lecznicza[7]. Od wielu lat w Japonii wykorzystywana jest jako środek na kaszel i trudności w oddychaniu. Badania potwierdzają rozkurczające działanie ekstraktu na mięśnie gładkie dróg oddechowych[18]. Aromatyczne pędy stosowane były jako szczoteczki do zębów. W Chinach nandina stosowana była jako naturalny środek ochrony roślin przed mszycami[7].

Uprawa i zwalczanie | edytuj kod

W obszarach, gdzie gatunek jest inwazyjny zaleca się stosowanie do upraw odmian nie zawiązujących owoców, a najlepiej stosowanie w nasadzeniach gatunków rodzimych[12].

Nandina uprawiana jest w strefach mrozoodporności 6–9. Najlepiej rośnie w pełnym słońcu i w półcieniu, ale jest tolerancyjna i utrzymuje się także w cieniu (wówczas liście słabo się przebarwiają[3]). Krzew tolerancyjny jest też na różne typy gleb, choć preferuje gleby próchniczne[10], żyzne[4]. Roślina najlepiej rośnie umiarkowanie podlewana, przy wilgotności wynoszącej 70–80%[4]. W warunkach klimatycznych Europy Środkowej zalecana jest do uprawy w pojemnikach przechowywanych zimą w jasnych i chłodnych pomieszczeniach (od 1 do 10 °C)[3][4]. Rozmnaża się z nasion i sadzonek pędowych od wiosny do połowy jesieni[4]. Bardzo dobrze znosi przesadzanie i przycinanie pędów. Przycinanie wskazane jest w celu poprawy wyglądu krzewu, zwłąszcza po przeniesieniu z miejsca zacienionego na bardziej słoneczne[13].

Na obszarach, gdzie gatunek jest inwazyjny zwalczany jest mechanicznie i chemicznie. Podczas usuwania mechanicznego konieczne jest drobiazgowe wydobycie pędów wraz z korzeniami i ponawianie zabiegów przez kilka lat. Skuteczne jest też stosowanie herbicydów na bazie glifosatu. Nie są znane biologiczne metody zwalczania tego gatunku[12].


Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2014-05-19].
  2. Nandina domestica Thunb.. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2016-01-16].
  3. a b c d e f g h Mieczysław Czekalski: Nandina domowa. ogrodinfo.pl. [dostęp 2016-01-16].
  4. a b c d e f g h i j k l m n Mieczysław Czekalski: Liściaste krzewy ozdobne o wszechstronnym zastosowaniu. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2006, s. 177-178. ISBN 83-09-01790-1.
  5. a b c d e Junsheng Ying, David E. Boufford & Anthony R. Brach: Nandina Thunberg. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-01-16].
  6. a b c d e f g Nandina domestica Thunberg. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-01-16].
  7. a b c d e f g h Nandina domestica. W: Fire Effects Information System [on-line]. USDA. [dostęp 2016-01-16].
  8. a b Moges Woldemeskel, Eloise L. Styer. Feeding Behavior-Related Toxicity due to Nandina domestica in Cedar Waxwings (Bombycilla cedrorum). „Veterinary Medicine International”. 2010, 2010. DOI: 10.4061/2010/818159
  9. a b c d e f g Nandina domestica. W: Invasives Database [on-line]. TexasInvasives.org. [dostęp 2016-02-16].
  10. a b c d e f Nandina domestica. Missouri Botanical Garden. [dostęp 2016-01-16].
  11. Oryg. robin, dosł. rudzik, jednak języku angielskim słowo robin może oznaczać zarówno rudzika, jak i drozda wędrownegoAmerican robin; rudziki w USA nie występują
  12. a b c d Nandina domestica. W: UF/IFAS Center for Aquatic and Invasive Plants [on-line]. University of Florida. [dostęp 2016-02-16].
  13. a b c Jo Kellum: Southern Sun: A Plant Selection Guide. Univ. Press of Mississippi, 2008, s. 76–79. ISBN 1-934110-45-0.
  14. Bachtiar Indra, Takeshi Tadano, Osamu Nakagawasai, Yuichiro Arai i inni. Suppressive effect of nantenine, isolated from Nandina domestica Thunberg. on the 5-hydroxy-L-tryptophan plus clorgyline-induced head-twitch response in mice. „Life Sciences”. 70 (22), s. 2647–2656, 2002. DOI: 10.1016/S0024-3205(02)01562-X. ISSN 00243205 (ang.). 
  15. Akira Ikuta, Hideji Itokawa. Alkaloids of tissue cultures of Nandina domestica. „Phytochemistry”. 27 (7), s. 2143–2145, 1988. DOI: 10.1016/0031-9422(88)80113-4. ISSN 00319422 (ang.). 
  16. J. M. Miller, E. E. Conn. Metabolism of Hydrogen Cyanide by Higher Plants. „Plant Physiology”. 65 (6), s. 1199–1202, 1980. DOI: 10.1104/pp.65.6.1199. ISSN 0032-0889 (ang.). 
  17. a b Horace F. Clay, James C. Hubbard, Rick Golt: Tropical Shrubs. University of Hawaii Press, 1987. ISBN 0-8248-1128-3.
  18. Muneo Tsukiyama, Takuro Ueki, Yoichi Yasuda, Hiroko Kikuchi i inni. β2-Adrenoceptor-Mediated Tracheal Relaxation Induced by Higenamine fromNandina domesticaThunberg. „Planta Medica”. 75 (13), s. 1393–1399, 2009. DOI: 10.1055/s-0029-1185743. ISSN 0032-0943 (ang.). 
Na podstawie artykułu: "Nandinaceae" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy