Język japoński


Język japoński w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Słownik japońsko-polski, polsko-japoński online Mapa dialektów

Język japoński (jap. 日本語 nihon-go)[2][3] – język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.

Spis treści

Historia i pochodzenie | edytuj kod

Pochodzenie języka japońskiego jest nieznane i jest przedmiotem sporów wśród językoznawców. Przyjmuje się, że pochodzi on m.in. od języków uralo-ałtajskich, polinezyjskich, szuka się podobieństw do tureckiego i mongolskiego. Najpowszechniejsza jest teoria o powiązaniach z grupą uralo-ałtajską. Zauważane są także pewne podobieństwa do języka koreańskiego, jak: ogólna struktura, harmonia samogłosek, brak koniunkcji i szerokie zastosowanie języka grzecznościowego. Jednak wymowa w języku japońskim znacznie różni się od koreańskiej, języki są wzajemnie nieczytelne[4].

Żadna teoria nie zdobyła rozstrzygającego uznania i japoński pozostaje najczęściej używanym językiem, o którego pochodzeniu nie wiadomo praktycznie nic pewnego.

Adaptacja chińskich znaków od VI wieku była najważniejszym wydarzeniem w rozwoju języka. Do XII wieku sylabiczne systemy zapisu fonetycznego: hiragana i katakana, zostały ukształtowane z kanji, pozwalając Japończykom na pisanie w swoim ojczystym języku. Z biegiem stuleci napływały do japońskiego tysiące słów z języków obcych: portugalskiego, holenderskiego, angielskiego, chińskiego. Wpływ tych dwóch ostatnich języków jest zdecydowanie największy[4].

Najstarsze znane teksty, to pochodzące z V i VI wieku nazwy własne. Nie mówią jednak one wiele o języku. Najstarsze dłuższe teksty pochodzą z VIII wieku. Są to dwie kroniki nazywane łącznie Ki-Ki)[2]. Zostały napisane chińskimi znakami: Kojiki po japońsku, a Nihongi po chińsku. Już wtedy bowiem zaczęto używać znaków chińskich do zapisu wymowy. Klasyczny język pisany, literacki nazywa się bungo (文語). Został on oparty na języku z okresu Heian (794–1185)[2][5][6].

Wymowa | edytuj kod

Słownictwo japońskie jest zapisane w transkrypcji Hepburna (dot. całej Wikipedii), używanej w pracach japonistycznych i międzynarodowych publikacjach na całym świecie[a][7]. Większość spółgłosek i samogłoski (jest ich 5): a, i, u, e, o są wymawiane, jak w języku polskim. Mogą występować w postaci wydłużonej (por. hasło Iloczas), z kreską nad literą: ā, ī, ū, ē, ō[8].

Spółgłoski: ch, j, sh, ts, z, w, y wymawia się następująco:

  • chć lub ci, np. cha – cia
  • j lub dzi, np. – dziaa
  • shś lub si, np. sha – sia
  • tsc lub c-s, np. tsu – cu
  • zdz, np. za – dza
  • yj, np. ya – ja
  • wu lub ł, np. wa – ła[6][8]

Samogłoska u ma charakter „płaski”, co powoduje, że w niektórych słowach nie jest wymawiana, np. w słowach suki (quasi-przym.) → „lubienie”, „ulubiony”, „upodobanie”, sukiyaki → (potrawa kuchni japońskiej), sukoshi → trochę, nieco, odrobinę[3].

Struktura zdania | edytuj kod

Zdania | edytuj kod

Japoński jest językiem o szyku wyrazów w zdaniu SOV, tzn. podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Zasadniczą część zdania stanowi zazwyczaj:

  • orzeczenie imienne rzeczownikowe → Nichiyōbi desu. → Jest niedziela.
  • orzeczenie czasownikowe → Kimashita. → Przyszedł.
  • orzeczenie przymiotnikowe → Akai desu. → Jest czerwony.

Gdy jest potrzeba wskazania podmiotu gramatycznego, po zaimku lub rzeczowniku dodaje się partykułę ga: Tanaka-san ga kimashita. „Przyszedł pan Yamada.”

Gdy trzeba wskazać podmiot logiczny, po zaimku lub rzeczowniku dodaje się partykułę wa: Kyō wa nichiyōbi desu. „Dziś jest niedziela.” (Jeśli chodzi o dzień dzisiejszy, to jest niedziela). Przed orzeczeniem czasownikowym często występuje:

  • dopełnienie → Hon o yomimashita. „Czytałem książkę.”
  • okolicznik → San-ji ni kite kudasai. „Proszę przyjść o godzinie trzeciej.”[9][3]

Opuszczenia | edytuj kod

Słowniki książkowe Słownik elektroniczny jap.-jap.

Podmiot logiczny, orzeczenie czasownikowe, dopełnienie i okolicznik mogą być w zdaniu opuszczone, jeśli pozwala na to kontekst:

  • rozmówca A: Kyō-wa nan′yōbi (naniyōbi) desu ka? → „Jaki jest dziś dzień tygodnia?”
  • rozmówca B: Nichiyōbi desu → „Niedziela.”
  • A: Nanji goro ikimasu ka? → „O (około) której godziny idziesz?”
  • B: San-ji goro → „Około trzeciej.”
  • A: Ano hon o kaimasu ka? → „Czy kupisz tę książkę?”
  • B: Ee, kaimasu. → „Tak, kupię.”[9][3]

Szyk zdania | edytuj kod

Słowa określające występują przed określanymi:

  • akai hana → czerwony kwiat
  • saite iru hana → kwiat, który kwitnie
  • watashi-ga mita hana → kwiat, który widziałem

Partykuły stawia się zawsze po słowach i zdaniach:

  • ame-ga → deszcz
  • sen'en shika nai (arimasen) → tylko tysiąc jenów (użycie tylko z czasownikiem w formie przeczącej)

W rozmowie kolejność słów w zdaniu może być zmieniona:

  • Kimashita-yo, Yamada-san ga → „Pan Yamada przyszedł!” (zamiast: Yamada-san ga kimashita yo)
  • Kirei desu ne, kono hana → „Ten kwiat jest piękny.” (zamiast: Kono hana kirei desu ne)[9][3]

Łącznik desu | edytuj kod

Desu służy do tworzenia (1) rzeczownikowego orzeczenia imiennego lub (2) uprzejmej formy orzeczenia przymiotnikowego:

  • (1) Nichiyōbi desu. → „Jest niedziela.”
  • (2) Akai desu. → „Jest czerwony.”

Forma przecząca desu (w formie prostej da) to potocznie w czasie teraźniejszym ja arimasen (ja nai), w czasie przeszłym – deshita (datta), a forma przecząca czasu przeszłego – ja arimasen deshita (ja nakatta). W trybie przypuszczającym deshō (darō) i w przeczeniu ja nai deshō (ja nai darō)[9][3].

Gramatyka | edytuj kod

W języku japońskim występuje pewna forma akcentu tonicznego, która jednak nie ma charakteru dystynktywnego – mory mogą być wymówione za pomocą dwóch tonów: wysokiego i niskiego, choć istnieją zasady, które do pewnego stopnia regulują akcent, np. raz obniżony akcent nie może ulec ponownemu podwyższeniu w wyrazie. Akcent toniczny umożliwia czasem rozróżnienie różnych wyrazów homofonicznych, choć nie jest to regułą (wspomniany wyżej brak dystynktywności). Prawie całkowite rozróżnienie wyrazów umożliwia użycie kanji, w języku mówionym oprócz akcentu ważny jest przede wszystkim kontekst wypowiedzi.

Bardzo rozwinięty jest system języka grzecznościowego (敬語 keigo).

 Osobny artykuł: Keigo.  Osobny artykuł: Japońskie tytuły grzecznościowe.

Rzeczowniki 名詞 (meishi) | edytuj kod

Rzeczowniki japońskie nie mają rodzaju i w większości nie mają liczby. Liczba mnoga tworzona jest przez:

  • kontekst;
  • specjalne sufiksy: -tachi, -ra, -gata, wyłącznie w odniesieniu do osób[3];
  • reduplikację: hito (人) – człowiek, podczas gdy hitobito (人人, zapisywane zwykle przez znak powtórzenia: 人々) – ludzie.

Liczbę mnogą można również tworzyć przez użycie liczebników lub określeń typu kilka, wiele. Użycie liczebników wymaga klasyfikatorów, podobnie jak w polskim – „jeden arkusz” papieru (紙 一枚 lub 紙1枚 kami ichimai lub 一枚の紙 ichi-mai no kami), „dwa arkusze” (二枚 nimai lub 2枚), „jedna sztuka” bydła (牛一頭 ushi ittō), „pięć sztuk” (五頭 gotō) itp. Liczebniki, sufiksy liczebnikowe i klasyfikatory, w zależności od podręczników, są dzielone na różne kategorie w zależności od kształtu, przeznaczenia, czy typu[10].

Do oznaczania przypadków służą partykuły.

Rzeczowniki formalne | edytuj kod

Istnieje grupa rzeczowników, które nie mają konkretnego znaczenia. Służą one do tworzenia konstrukcji zdaniowych w połączeniu z różnymi określeniami. Noszą one nazwę rzeczowników formalnych. Najważniejsze z nich, to np.: koto, tame, mono, wake, , tokoro, toki, mae, ato. Przykłady użycia:

  • Mada tabeta koto-ga arimasen. „Jeszcze nigdy tego nie jadłem.”;
  • Daigaku-ni hairu tame-ni benkyō shite imasu. „Uczę się, aby dostać się na uniwersytet.”[3][9].

Zaimki 代名詞 (daimeishi)[2] | edytuj kod

Zaimki osobowe | edytuj kod

Zaimki posiadają liczbę pojedynczą i mnogą. Liczbę mnogą tworzy się poprzez dodanie przyrostków -tachi (np. watashi-tachi, my) lub -ra (np. kare-ra, oni)[3][2]

Zaimków osobowych nie używa się zbyt często. Jeśli pozwala na to kontekst, można je opuszczać[3].

Często zamiast zaimków używa się imion własnych, np. zwracając się do rozmówcy, pana Yamamoto, używa się trzeciej osoby:

  • Yamamoto-san-mo ikimasu-ka? „Czy pan Yamamoto również idzie?” (a nie: Czy pan również idzie?)[3].

Zamiast zaimków osobowych używa się również rzeczowników oznaczających pozycję lub stanowisko:

  • Shachō-wa dochira-ni o-sumai desu-ka? „Pan prezes, gdzie mieszka?” (a nie: Gdzie pan mieszka, panie prezesie?)[3].

Zamiast zaimków używa się również słów oznaczających pokrewieństwo:

  • Otōsan-mo iku? „Czy tata też idzie?” (pytanie skierowane do ojca dziecka)

W języku japońskim jest też zwyczaj dodawania końcówek do nazwisk i imion. Niektóre z nich to:

W przypadku dwóch ostatnich sufiksów wiek nie gra roli, liczy się staż rozmówców w danej organizacji.

Zaimki wskazujące i pytające | edytuj kod

Zaimki wskazujące dzielą się na cztery grupy. Każda z nich określa inne miejsce (usytuowanie) tematu (przedmiotu rozmowy):

  1. ko- → pierwsza z nich sygnalizuje, że temat dotyczy tego, co „przy mówiącym lub jego dotyczącym” (koko-ni aru, „to jest tu, przy mnie, to moje”);
  2. so- → druga grupa dotyczy „słuchającego” (soko-ni aru, „to jest u ciebie”, „dotyczy ciebie”);
  3. a- → trzecia grupa to „trzecie usytuowanie, poza rozmawiającymi” (asoko-ni aru, „z dala od nas”, „nie nasze”)
  4. dō- (zaimki pytające) → Kore-wa sureba ii deshō?Co powinienem z tym zrobić?”, Donna ongaku-ga suki desu-ka?Jaką muzykę lubisz?”[3].

Partykuły 助詞 (joshi) | edytuj kod

Szczególną rolę w języku japońskim spełniają partykuły, zwane także postpozycjami. Według nomenklatury japońskiej, jest to pomocnicza część mowy, występująca po słowach i nadająca im stosowne znaczenie[2]. Służą do oznaczania związków między słowami i częściami zdania. Mogą również wyrażać uczucia mówiącego. Partykuły dzielą się na: (1) partykuły przypadków, (2) partykuły podkreślające, (3) partykuły łączące zdania, (4) partykuły kończące zdania[3]. Większość partykuł jest wielofunkcyjna[11].

Partykuły wa i ga | edytuj kod

Różnica między wa i ga nie jest prosta do wyjaśnienia. W ogólności istnieją dwie możliwe sytuacje:

  • zasady gramatyczne i składniowe określają, którą z nich należy zastosować i nie ma możliwości wyboru;
  • obydwie są dopuszczalne i w zależności od pożądanego znaczenia wybiera się właściwą.

Sytuacja pierwsza jest stosunkowo prosta, należy tylko zapamiętać właściwą postpozycję. Dla przykładu, ustalona postpozycja jest stosowana w przypadku:

  • czasowników w formie potencjalnej (日本語が出来る Nihongo-ga dekiru „Znam japoński”, dosł. „Umiem japoński”);
  • czasownika „istnieć” (部屋にテレビがあります Heya-ni terebi-ga arimasu „W pokoju znajduje się telewizor”);
  • konstrukcji kontrastu (ケーキはありますが、酒はありません Kēki-wa arimasu-ga, sake-wa arimasen „Mamy ciasto, ale nie mamy alkoholu”). W zdaniu tym wa zastępuje zwykłe ga czasownika „istnieć”. Uwaga: ga w arimasu-ga nie jest postpozycją podmiotu, a spójnikiem łączącym dwa kontrastujące ze sobą zdania (odpowiada polskiemu ale, lecz).

W drugim przypadku sprawa jest bardziej złożona. Często w przypadku mniej skomplikowanych zdań decyzję można podjąć na podstawie następujących reguł:

  • wa jest postpozycją tematu wypowiedzi i przetłumaczyć można ją jako „jeśli chodzi o...”. Np. 私は学生です。 Watashi-wa gakusei desu. oznacza „jestem studentem” (dosł. „Jeśli chodzi o mnie, jestem studentem”). Jeśli w pierwszym zdaniu użyty był rzeczownik z postpozycją wa, w kolejnych zdaniach pomija się temat. Np. 私は学生です。ポーランド人です。 Watashi-wa gakusei desu. Pōrandojin desu. („Jestem studentem. Polakiem”). W powyższych zdaniach temat określony był tylko raz. Ponieważ w drugim zdaniu nic nie wskazywało na zmianę tematu, wiadomo, że jest ono kontynuacją myśli zawartej w zdaniu pierwszym. Powtarzanie tematu w każdym zdaniu (w przypadku początkujących uczniów języka) nie jest jednak błędem.
  • ga jest postpozycją podmiotu. Używa się jej w przypadku, gdy mówi się o czymś po raz pierwszy (np. 村にお爺さんが住んでいた。お爺さんは貧乏だった。 Mura-ni ojīsan-ga sunde ita. Ojīsan-wa binbō datta. czyli „W wiosce mieszkał dziadek. [tenże] Dziadek był biedny.” lub gdy w zdaniu użyto już postpozycji tematu wa (np. 私は日本語が好き。 Watashi wa nihongo-ga suki czyli „Lubię język japoński” (lit. „Jeśli chodzi o mnie, język japoński jest lubiany”).
  • Jeśli temat zostaje w ogóle pominięty, oznacza to, że wypowiedź dotyczy pierwszej osoby. Dlatego Japończyk powie raczej 学生です。 Gakusei desu („Jestem studentem”) niż 私は学生です。 Watashi-wa gakusei desu. Powyższy przykład „Lubię japoński” w rzeczywistości brzmiałby raczej Nihongo-ga suki 日本語が好き, gdzie 私は (watashi-wa) jest oczywiste i nie wymaga jawnego podawania.

Istnieją jednak sytuacje, kiedy istotnie można użyć obu postpozycji, zaś od wyboru zależy dokładne znaczenie wypowiedzi. Pełne opanowanie tego aspektu języka nie jest łatwe i wymaga dużo praktyki, ich znaczenie można jednak przybliżyć za pomocą polskich odpowiedników:

  • wa jest bardziej neutralne, np. これは難しいです。 Kore-wa muzukashii desu., „To jest trudne.” (słowo poprzedzające wa jest tematem zdania);
  • ga kładzie nacisk na podmiot, np. これが難しいです。 Kore-ga muzukashii desu, „To jest trudne” (tzn. rzecz, o której mowa, jest przyczyną trudności, w przeciwieństwie do wszystkich innych rzeczy; słowo poprzedzające ga jest podmiotem zdania).

Innym przykładem, który może ułatwić zrozumienie, jest kontrast: これは? Kore-wa? oraz これが? Kore-ga?. Obydwa zdania są nieformalne i mocno uproszczone (ale wciąż poprawne) i mimo podobieństwa mają zupełnie inne znaczenie. Pierwsze z nich, これは?, można by przetłumaczyć jako „Co to?”, czyli pytanie o wskazywany przedmiot; drugie – これが? odpowiada polskiemu „To?”, tzn. „Czy to jest właśnie rzecz, o którą chodziło?”. Użycie ga wyraźnie wskazuje, że mowa jest o jednym, konkretnym przedmiocie, a nie ogólnej naturze czegoś[12][11].

Partykuła e | edytuj kod

Partykuła ta wyraża „ruch w kierunku do”, „wskazuje kierunek lub cel”, występuje po rzeczowniku[5]. Czasem jest ona w tym znaczeniu wymienna z partykułą ni. Postpozycja e (へ) bardziej oznacza sam kierunek, podkreśla czynność udawania się do, natomiast ni z kolei skupia się na celu, podkreśla dotarcie do niego. Dlatego też w razie wątpliwości bezpieczniej jest użyć ni (に). Jednakże obydwie formy 東京に行く Tōkyō-ni iku i 東京へ行く Tōkyō-e iku („jechać do Tokio”) są poprawne (pierwsza wskazuje na determinację podróżującego i jego chęć bezpośredniego dotarcia do miejsca przeznaczenia, druga na wybrany kierunek, choć nie wyklucza tak dotarcia do celu, jak i zmiany planu podróży)[11].

Partykuła ni | edytuj kod

O ile partykuła e ma wyłącznie charakter kierunkowy, to partykuła ni ma wiele różnych funkcji[5], w tym m.in.:

  • w, na (wskazuje miejsce, gdzie ktoś lub coś się znajduje) – (1) Yamada-san wa ima heya no naka ni imasu. „Pan Yamada jest teraz w pokoju.” (2) Tsukue no ue ni hon ga arimasu. „Na stole jest książka.”
  • do, na, w, ku (wskazuje kierunek i cel ruchu lub miejsce, w którym się coś znajduje po wykonaniu ruchu) – Yamada-san wa Tōkyō ni tsukimashita. „Pan Yamada przybył (dotarł) do Tokio.”
  • o, na (wskazuje miejsce i czas działania, czynności) – Ichi-ji ni kimasu. „Przyjdzie o godzinie pierwszej.”
  • za (z jednostkami wyrażającymi stawki, opłaty za jednostkę) – Ichi-ji-kan ni go-doru haratte kuremasu. „Płacą nam pięć dolarów za godzinę.”
  • w, na (wskazuje rezultat procesu lub zmian sytuacji, stanu) – Yūgata kara ame wa yuki ni narimashita. „Od wieczora deszcz zamienił się w śnieg.”
  • przez, od (wskazuje źródło działania lub wykonawcę czynności, także przy tworzeniu strony biernej) – Watashi wa sensei ni homeraremashita. „Zostałem pochwalony przez nauczyciela.”[11][3]

Inne partykuły | edytuj kod

Pewna grupa partykuł może być umieszczana na końcu zdania (poniższa lista nie wyczerpuje licznych znaczeń):

  • yo – pewna opinia, wzmocnienie zdania, zakończenie zdania, silne podkreślenie wypowiedzi → Kamaimasen yo → Nic nie szkodzi.
  • ne – poszukiwanie potwierdzenia, pytania typu: „nieprawdaż?”, „co nie?”, „czyż nie?” → Ii tenki desu ne → Jest piękny dzień, nieprawdaż?
  • ka – partykuła pytająca, zmienia zdanie twierdzące w pytające → Yamada-san desu ka? → Czy pan jest panem Yamada?
  • na – wyrażenie zakazu (po czasowniku), wyrażenie zdziwienia, silnego wrażenia → Ii tenki da na → Piękny dzień (Ależ ładna pogoda); po czasowniku → Wasureru na → Nie zapomnij.
  • no – wskazanie nacisku emocjonalnego, wyrażenie ufności, pewnego wniosku (ton opadający), wyrażenie pytania (ton wznoszący) → Doko-e iku no? Dokąd idziesz?
  • とも tomo – m.in. podkreślenie, położenie nacisku → Kekkō desu tomo → Doskonale; Sō desu tomo → Jest tak, jak mówisz[2][9].

Czasowniki 動詞 (dōshi) | edytuj kod

 Osobny artykuł: Odmienne części mowy w języku japońskim.

W ww. artykule są m.in. następujące sekcje: Tryb oznajmujący (bezokolicznik), Formy -masu i -tai, Forma koneksywna -te i czas przeszły, Strona bierna, Tryb rozkazujący, Strona bierna, Strona sprawcza, Strona bierna sprawcza, Tryb warunkowy, Czasowniki nieregularne.

Czasowniki są odmienne, a ich odmiana dość regularna, nieregularne występują bardzo rzadko. Występują dwa czasy – przeszły i teraźniejszo-przyszły. Orzeczenie (a więc i czasownik) występuje na końcu zdania. Czasowników używa się zwykle z czasownikami pomocniczymi jodōshi (助動詞).

Koniugacja | edytuj kod

Czasowniki dzielą się na trzy grupy, w zależności od koniugacji:

  • czasowniki typu I → godan (skrót od godan-dōshi 五段動詞), inaczej „u-czasowniki” czyli czasowniki zakończone na -u, poprzedzone jedną ze spółgłosek: k, s, t, n, m, r, g, b lub samogłoską: a, i, u, o. Przykłady: yomu (czytać), kaku (pisać), kiru (ciąć), au (spotykać)
    • aby utworzyć uprzejmą „formę -masu”, w temacie podstawowym zmienia się końcowe -u „formy słownikowej” na -i: yomuyomi-yomimasu;
  • czasowniki typu II → ichidan-dōshi (一段動詞) czyli „ru-czasowniki”, których „forma słownikowa” kończy się na -ru, poprzedzone przez -e- lub -i-. Przykłady: taberu (jeść), miru (patrzeć), hajimeru (rozpoczynać), kiru (wkładać, nosić)
    • aby utworzyć „formę -masu”, odrzuca się końcowe -ru: taberutabe-tabemasu;
  • czasowniki typu III → są tylko dwa czasowniki nieregularne: kuru (przyjść) i suru (robić). Ponadto, pięć nieregularnych czasowników należy w zasadzie do typu I, ale przy tworzeniu „formy -masu” końcowe -ru „formy słownikowej” zmienia się na -i-. Są to:
    • kudasaru (dawać) → kudasai- → kudasaimasu;
    • ossharu (mówić) → osshai-osshaimasu;
    • irassharu (być, iść, przyjść) → irasshai-irasshaimasu;
    • nasaru (robić) → nasai-nasaimasu;
    • gozaru (łącznik) → gozai-gozaimasu.

Formy uprzejme i neutralne | edytuj kod

 Osobny artykuł: Keigo.

Aby utworzyć od czasowników formę grzecznościową (uprzejmą), do tematu dodaje się -masu (czas teraźniejszy i przyszły). „Forma słownikowa” (neutralna) jest pozbawiona uprzejmości:

  • Yomimasu. → „Czytam.”; „Będę czytać.” (forma uprzejma);
  • Yomu. → „Czytam.”; „Będę czytać.” (forma neutralna).

Czasowniki pełniące funkcję przydawek rzeczowników występują w formie neutralnej:

  • kore-kara yomu hon → „książka, którą będę (od) teraz czytać”;
  • watashi-ga yonda hon → „książka, którą czytałem”.
Most Taikaku w chramie Taga[13][b] (prefektura Shiga) – na mniejszej tablicy po lewej stronie, w trosce o odwiedzających, umieszczono uprzejmy napis: Suberanu yō ni go-chūi toku-ni ame ya yuki no hi, mata, sake-ni yotte noboranaide kudasai → „Proszę uważać, aby się nie pośliznąć, zwłaszcza w dni deszczowe i śnieżne, a ponadto, proszę się nie wspinać w stanie nietrzeźwości” – przykład użycia → formy łączącej (koneksywnej) -te czasownika you („być pijanym”), koneksywnej przeczącej naide czasownika noboru („wspinać się”) i kudasai („proszę zrobić”) → w słowie go-chūi go jest przedrostkiem honoryfikatywnym

Forma koneksywna („forma te”) | edytuj kod

Kenkyusha’s New Japanese-English Dictionary 5th Edition

Forma koneksywna, czyli forma czasownika zakończona na -te lub -de.

  • Czasowniki typu I (godan lub u-czasowniki) zmieniają formę słownikową:
    • -u-ttekau (kupować) → katte
    • -tsu-ttematsu (czekać) → matte
    • -ru-tteagaru (podnosić się) → agatte
    • -su-shitehanasu (mówić) → hanashite
    • -ku-itekiku (słuchać) → kiite
    • -gu-ideisogu (śpieszyć się) → isoide
    • -bu-ndeyobu (wołać) → yonde
    • -mu-ndeyomu (czytać) → yonde
    • -nu-ndeshinu (umierać) → shinde
    • wyjątek → iku (iść)itte
  • Czasowniki typu II (zakończenie -ru zmienia się na -te):
    • taberu (jeść) → tabete
    • miru (patrzeć) → mite
  • Czasowniki typu III:
    • kudasaru (dawać) → kudasatte
    • kuru (przychodzić) → kite
    • suru (robić) → shite[3][9][14]

Formę przeczącą koneksywną tworzy się dodając końcówkę -de do formy teraźniejszej przeczącej (-nai). Obu form używa się jako najpopularniejszego sposobu tworzenia zdań współrzędnie złożonych (odpowiadają one zatem polskim imiesłowom przysłówkowym i spójnikowi i: (nie) robiąc, (nie) zrobiwszy, (nie) (z)robi(ł) i ...). W użyciu samodzielnym forma koneksywna twierdząca odpowiada poufałemu rozkaźnikowi (zrób), zaś przecząca – poufałemu zakazowi (nie rób). Dodanie do formy koneksywnej (twierdzącej i przeczącej) czasownika kudasai tworzy uprzejme prośby (proszę zrobić, proszę nie robić).

Czasowniki w „formie -te” (lub -de) są używane w połączeniu z takimi czasownikami, jak: iru, kuru, kudasaru:

  • Kaite imasu. → „Piszę.” (teraz)
  • Kaite kudasai. → „Proszę pisać.”

Czasowniki w „formie -te” są używane również do łączenia zdań:

  • Onaka-ga suite, hatarakemasen. → „Jestem głodny i nie mogę pracować”
  • Okite, shokuji-o shite, dekakemashita → „Wstałem, zjadłem posiłek i wyszedłem”[3][9]

Przykład:

„Forma ta | edytuj kod

Kōjien (広辞苑), wielki słownik jap.-jap. Wielki słownik znakowy Sanseido z 1903 r.

Czasowniki w „formie ta” (lub -da) są używane w znaczeniu:

  • czynności w czasie przeszłym → Kinō-wa ame-ga furimashita. „Wczoraj padał deszcz.”
  • czynności zakończonej (czas przeszły dokonany) → Ima kita-bakari desu. „Dopiero co przyszedłem.” („Właśnie przyszedłem.”).

Aby zmienić czasownik „w formie masu” na „formę ta”, zmienia się końcówkę -masu na -mashita, a -masen na -masen deshita:

  • ikimasuikimashita (poszedłem); ikimasenikimasen deshita (nie poszedłem).

Aby zmienić czasownik w formie neutralnej (słownikowej) na „formę -ta”, zmienia się końcowe -e „formy -te” na -a:

  • ikuitteitta (poszedłem).

Aby zmienić czasowniki w formie przeczącej (neutralnej) na „formę -ta”, zmienia się końcówkę -nai na -nakatta:

  • ikuikanaiikanakatta (nie poszedłem)[3][9][14].

Forma potencjalna (możliwości) | edytuj kod

Formę potencjalną (możliwości) tworzy się, aby wyrazić, że ktoś jest w stanie (potrafi) coś zrobić lub coś może być zrobione:

  • Nama-no sakana-wa taberaremasen. „Nie mogę jeść surowych ryb.”

Formę tę tworzy się w zależności od typu czasownika:

  • typ I: końcowe -u zamienia się na -eruyomuyomeru (mogę, umiem czytać); kakukakeru (mogę, umiem pisać)
  • typ II: końcowe -ru zamienia się na -rarerutaberareru (mogę jeść); mirumirareru (mogę widzieć)
  • typ III: w kudasaru końcowe -u zamienia się na -eru, ale ten czasownik bardzo rzadko występuje w tej formie; kuru zamienia się w korareru, a suru w dekiru.

Aby zmienić „formę możliwości” w „formę -masu”, należy końcowe -ru zmienić na -masu:

  • yomuyomeruyomemasu; taberutaberarerutaberaremasu

W zdaniach z „formą możliwości” dopełnienie występuje zwykle z partykułą -ga, zamiast -o:

  • Sakana-o taberu. „Jem rybę.” → Sakana-ga taberareru. „Można jeść rybę.”
  • Hon-o yomu. „Czytam książkę.” → Hon-ga yomeru. „Mogę czytać książkę.”

W formie przeczącej partykuła -ga zmienia się często na -wa:

  • Sakana-ga taberareru.Sakana-wa taberarenai. „Nie można jeść ryby.”
  • Hon-ga yomemeasu.Hon-wa yomemasen. „Nie mogę czytać książki.”[3][9].

Strona bierna | edytuj kod

Utworzenie strony biernej wymaga użycia biernej formy czasownika. Wykonawca czynności jest oznaczony partykułą -ni:

  • Haha-ni shikararemashita. „Zostałem skrzyczany przez matkę”
  • Kobayashi-wa sensei-ni homerareta. „Kobayashi został pochwalony przez nauczyciela.”

Stronę bierną tworzy się w zależności od typu czasownika, od jego formy neutralnej (słownikowej):

  • typ I: końcowe -u zmienia się w -areruyomuyomareru (być czytanym); kakukakareru (być pisanym)
  • typ II: końcowe -ru zmienia się w -rareru (identycznie, jak w formie możliwości): taberutaberareru (być jedzonym); mirumirareru (być oglądanym)
  • typ III: strona bierna od kurukorareru, a od surusareru; kudasaru nie występuje w stronie biernej.

Istnieją dwa typy zdań w stronie biernej:

  • takie, w których strona bierna oznaczająca przykrość, osoba mówiąca (podmiot) odczuwa przykre skutki działania wyrażonego czasownikiem. Podmiot zazwyczaj utożsamiany jest z mówiącym (nawet jeśli nie jest wymieniony). Jeśli podmiot oznacza osobę trzecią, występuje on z partykułą -wa, a jeśli czasownik ma dopełnienie, to występuje ono z partykułą -o:
    • Ani-ni naguraremashita. „Zostałem uderzony przez brata.”; Kodomo-wa tomodachi-ni naguraremashita. „Dziecko zostało uderzone przez kolegę.”; Densha-no naka-de ashi-o fumaremashita. „W pociągu ktoś nastąpił mi na nogę.” (dosł. „W pociągu moja noga została nadepnięta.”)
    • W przypadku tego typu strony biernej również czasowniki nieprzechodnie mogą występować w stronie biernej: Kaeri-ni ame-ni furaremashita. „W drodze powrotnej zostałem zmoczony przez deszcz.”
  • pozostałe (zwykła strona bierna) są podobne do formy biernej w języku polskim. Zazwyczaj informują o fakcie, nie podając wykonawcy czynności: Shiken-no kekka-ga happyō saremashita. „Zostały ogłoszone wyniki egzaminów.”[3][9][10].

Forma sprawcza | edytuj kod

Formę sprawczą tworzy się, w zależności od typu czasownika, gdy ktoś powoduje wykonanie czynności przez kogoś innego (skłania go lub zmusza):

  • typ I: końcowe -u zmienia się w -aseruyomuyomaseru (skłonić kogoś do czytania); kakukakaseru (skłonić kogoś do pisania)

Jeśli czasowniki typu I kończą się na dwie samogłoski, końcowe -u zamienia się na -waserukaukawaseru (skłonić kogoś do kupowania)

  • typ II: końcowe -ru zmienia się na -saserutaberutabesaseru (skłonić kogoś do jedzenia): mirumisaseru (skłonić kogoś do patrzenia)
  • typ III: od kurukosaseru; od surusaseru. Czasowników typu kudasaru nie używa się w formie sprawczej.

Zdania z formą sprawczą:

  • Jeśli orzeczenie jest czasownikiem nieprzechodnim, osoba, która zostaje skłoniona do wykonania czynności, występuje z partykułą -o:

Kodomo-o gakkō-e ikasemashita. „Kazałem dziecku iść do szkoły.”

  • Jeśli orzeczenie zdania jest czasownikiem przechodnim, osoba skłoniona do wykonania czynności występuje z partykułą -ni, a dopełnienie – z partykułą -o:

Kodomo-ni hon-o yomasemashita. „Poleciłem dziecku czytać książkę.”

Forma sprawcza oznacza zwykle skłanianie kogoś przez nakaz lub przemoc; nie używa się jej, kiedy istnieje zamiar poproszenia kogoś grzecznie o zrobienie czegoś.

Forma sprawcza w połączeniu z -te kudasai znaczy: „Proszę mi pozwolić (coś zrobić)”: Kono denwa-o tsukawasete kudasai. „Proszę mi pozwolić skorzystać z tego telefonu.”

Forma sprawcza połączona z końcówką strony biernej -rareru wskazuje, że ktoś jest zmuszany do robienia czegoś: yomuyomaseruyomaserareru

Hon-o yomaseraremashita. „Zostałem zmuszony do przeczytania książki.”[3][9][14]

Tryb warunkowy | edytuj kod

Tryb warunkowy tworzy się poprzez:

  • zamianę końcowego -u na końcówkę czasownikową -eba: yomu (czytać) → yomeba; taberu (jeść) → tabereba
    • W przypadku przymiotników końcowe -i zamienia się na -kereba: akai (czerwony) → akakereba
  • dodanie do prostej formy czasu przeszłego (-ta) końcówki -ra (zarówno dla czasowników, jak przymiotników), tworząc formę -tara: yomuyondayondara; taberutabetatabetara; akaiakakattaakakattara
  • dodanie partykuły -to do formy słownikowej czasowników i przymiotników: yomuyomu-to; taberutaberu-to; akaiakai-to

Po formach -eba i -to zwykle nie używa się czasu przeszłego. W takich wypadkach używa się formy -tara: Yondara (lub Yonde mitara) wakarimashita. „Kiedy przeczytałem, zrozumiałem.”

Po formie -to nie używa się słów oznaczających prośbę lub propozycję (zaproszenie). Zamiast niej używa się formy -tara: Jikan-ga attara tetsudatte kudasai „Jeśli masz czas, pomóż mi, proszę.”

Formy -to i -eba wskazują ogólne, powszechnie znane zależności typu: „jeżeli ... to ...”. Forma -tara dotyczy natomiast konkretnych przypadków[3][9][11].

Tryb rozkazujący | edytuj kod

Może mieć formę prostą lub bardziej uprzejmą (-nasai). Formę prostą tworzy się w zależności od typu czasownika:

  • typ I: końcowe -u zmienia się na -eyomuyome (czytaj!); ikuike (idź!) (Forma ta jest obcesowa, ostra i należy jej unikać.)
  • typ II: końcowe -ru zmienia się na -rotaberutabero (jedz!); mirumiro (patrz!)
  • typ III: kuru (przyjść) → koi, od suru (robić) → shiro

Aby stworzyć formę -nasai do tematu czasownika dodaje się -nasai: yomuyominasai (czytaj!); taberutabenasai (jedz!); kurukinasai (przyjdź!)

Formy -nasai używa się przy wydawaniu polecenia: Sā, mō okinasai. (No, to już wstawaj!)

Aby wyrazić prośbę, po formie -te (-de) dodaje się kudasai: yomuyondeyonde kudasai (proszę czytać!); taberutabetetabete kudasai (proszę jeść!)

Formą grzeczniejszą, formalną są: o-yomi kudasai i o-yomi kudasaimase, gdzie o jest przedrostkiem honoryfikatywnym.

Prośbę negatywną (Proszę nie robić!) tworzy się przez dodanie -de kudasai do formy przeczącej czasownika: yomuyomanaiyomanaide kudasai (proszę nie czytać!): taberutabenaitabenaide kudasai[3][9][11].

Forma życzenia (-tai) | edytuj kod

Aby wypowiedzieć życzenie, osoba je wyrażająca dodaje do tematu czasownika końcówkę -tai:

  • Gakkō-e ikitai desu. „Chcę iść do szkoły.”

Jeśli czasownik z -tai jest przechodni, dopełnienie na ogół występuje z partykułą -ga (zamiast -o): O-cha-ga nomitai desu. „Chcę napić się herbaty.”

Czasowniki w tej formie odmieniają się, jak przymiotniki: Ikitakatta desu. „Chciałem iść.”; Ikitaku-wa arimasen. „Nie chcę iść.”

Jeśli wyrażane jest życzenie osoby trzeciej, do tematu czasownika dodaje się -tagaru: Kodomo-wa gakkō-e ikitagatte imasu. „Moje dziecko chce iść do szkoły.”; Kodomo-wa gakkō-e ikitagarimasen „Moje dziecko nie chce iść do szkoły.”

Jeśli -tagaru występuje z czasownikiem przechodnim, dopełnienie otrzymuje partykułę -o: Kodomo-wa mizu-o nomitagatte imasu. „Dziecko chce napić się wody.”[3][9][11]

Dawanie i otrzymywanie | edytuj kod

Czasowniki „dawania” i „otrzymywania”

Bardzo istotną rolę pełnią czasowniki opisujące czynności dawania i otrzymywania. Ich użycie jest uzależnione od stosunków pomiędzy dającym i odbierającym. Są to następujące czasowniki: ageru, sashiageru, yaru, morau, itadaku, kureru, kudasaru (zob. schemat po prawej stronie).

  • ageru → dawać coś komuś o równym lub niższym statusie: Tomodachi-ni shashin-o agemashita. „Dałem zdjęcie przyjacielowi.”
  • sashiageru → dawać coś komuś o wyższym statusie: Sensei-ni shashin-o sashiagemashita. „Dałem zdjęcie profesorowi.”
  • yaru → dawać coś komuś o niższym statusie lub zwierzęciu: Otōto-ni shashin-o yarimashita. „Dałem zdjęcie młodszemu bratu.”
  • morau → otrzymywać coś od kogoś o równym lub niższym statusie: Tomodachi-ni/kara shashin-o moraimashita. „Otrzymałem zdjęcie od przyjaciela.”
  • itadaku → otrzymywać coś od kogoś o wyższym statusie: Sensei-ni/kara shashin-o itadakimashita. „Otrzymałem zdjęcie od profesora.”

Podając coś osobie mówiącej, używa się:

  • kudasaru → kiedy ktoś o wyższym statusie daje coś mówiącemu: Sensei-ga shashin-o kudasaimashita. „Profesor dał mi zdjęcie.”
  • kureru → kiedy ktoś o równym lub niższym statusie daje coś mówiącemu: Tomodachi-ga shashin-o kuremashita. „Przyjaciel dał mi zdjęcie.”

Gdy używa się tych czasowników w funkcji pomocniczej (po czasowniku w formie -te), oznaczają one robienie czegoś dla kogoś (np. wyświadczanie komuś grzeczności, przysługi):

  • Tomodachi-no shigoto-o tetsudatte agemashita. „Pomogłem przyjacielowi w pracy.”
  • Otōto-no shigoto-o tetsudatte yarimashita. „Pomogłem młodszemu bratu w pracy.”
  • Tomodachi-ni shigoto-o tetsudatte moraimashita. „Przyjaciel pomógł mi w pracy.”
  • Sensei-ni shigoto-o tetsudatte itadakimashita. „Profesor pomógł mi w pracy.”
  • Sensei-ga shigoto-o tetsudatte kudasaimashita. „Profesor pomógł mi w pracy.”
  • Tomodachi-ga shigoto-o tetsudatte kuremashita. „Przyjaciel pomógł mi w pracy.”

W przypadku sashiageru odpowiedniejsza jest forma grzecznościowa o- + temat + suru: Sensei-no shigoto-o o-tetsudai shimashita. „Pomogłem profesorowi w pracy.”[3][9][11]

Przytoczenie (formy: to iu i to omou) | edytuj kod

Do przytaczania (cytowania) czyichś słów używa się formy to iu po słownikowej formie czasownika:

  • Yamada-san-wa iku to itte imasu. „Pan Yamada mówi, że idzie.”

Aby zmienić na zdanie w czasie przeszłym, należy zmienić formę głównego czasownika:

  • Yamada-san-wa iku to iimashita. „Pan Yamada powiedział, że idzie.”

Jeśli w cytowanej wypowiedzi czasownik jest w formie czasu przeszłego, to znaczy, że opisywana akcja odbyła się wcześniej niż relacja o niej:

  • Yamada-san-wa itta to iimashita. „Pan Yamada powiedział, że poszedł (lub był tam).”

Formy to iu używa się także w znaczeniu „tak nazywający się” lub „który nazywa się”, również przy podawaniu określonej nazwy, zdefiniowanego określenia:

  • Yamada-san to iu hito-o shitte imasu-ka? „Czy znasz pana Yamadę (człowieka, który nazywa się pan Yamada)?”
  • 'Hōken-shugi' to iu kotoba-o shitte imasu-ka? „Czy znasz słowo 'feudalizm'?”

Podobną konstrukcję zdania tworzy się w przypadku przedstawiania własnej myśli o kimś, o czymś:

  • Yamada-san-wa iku to omoimasu. „Myślę, że pan Yamada pójdzie.”
  • Yamada-san-wa iku to omoimashita. „Sądziłem, że pan Yamada pójdzie.”[3][9][14]

Pytania | edytuj kod

Pytania formuje się za pomocą partykuły か ka stawianej na samym końcu zdania. Można nie dodawać ka, a w zamian zmienić tylko intonację na rosnącą, jednak ten sposób nie jest polecany początkującym. W języku potocznym, gdy zwracamy się np. do przyjaciół, możemy zastosować partykułę の no. Np. 行くの? iku no? „(Czy) idziesz?”

Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie | edytuj kod

W języku japońskim wiele czasowników tworzy pary w postaci przechodnich i nieprzechodnich. Przed czasownikami przechodnimi występuje zwykle dopełnienie z partykułą -o. Czasowniki nieprzechodnie nie mają dopełnienia. Na przykład:

  • Mado-o akeru – Otwierać okno (przechodni);
  • Mado-ga aku – Okno się otwiera (nieprzechodni).

Niektóre wybrane pary takich czasowników to:

  • dasu / deru – wyjmować / wychodzić
  • kaeru / kawaru – zmieniać / zmieniać się
  • kakeru / kakaru – wieszać / wisieć
  • shimeru / shimaru – zamykać / zamykać się

Czasowniki nieprzechodnie bywają używane z rzeczownikiem i partykułą -o, kiedy oznaczają ruch, a partykuła -o wskazuje miejsce ruchu:

  • Kuji-ni uchi-o demashita – O dziewiątej wyszedłem z domu.

Czasowniki przechodnie w „formie -te” w połączeniu z aru oznaczają rezultat czyjegoś działania:

  • To-ga shimete arimasu – Drzwi są zamknięte[3].

Przymiotniki 形容詞 (keiyōshi) | edytuj kod

Przymiotniki podlegają tym samym prawom odmiany, co czasowniki, gdyż zawierają w sobie znaczenie „być jakimś...”, więc mogą pełnić rolę jedynego orzeczenia w zdaniu, np. zdanie: Mura-ga furui (村が古い) znaczy „Wioska (jest) stara”. Ponieważ przymiotnik furui jest orzeczeniem, można utworzyć jego formę czasu przeszłego furukatta. Mura-ga furukatta (村が古かった) oznacza więc „Wioska (była) stara”. Analogicznie tworzy się przeczenie furuku nai – „nie (jest) stara” i przeczenie czasu przeszłego furuku nakatta – „nie (była) stara”.

Istnieją dwa rodzaje przymiotników: właściwe i quasi-przymiotniki. Z punktu widzenia języka polskiego, japońskie przymiotniki właściwe mają charakter czasowników.

Przymiotniki właściwe (lub „i-przymiotniki”) | edytuj kod

Są to przymiotniki zakończone na -i, np.: shiroi (biały), kurai (ciemny), omoshiroi (interesujący), kawaii (słodki, milutki).

Mają następujące formy:

  • forma słownikowa → akai (czerwony, jest czerwony), omoshiroi (jest ciekawy, interesujący). W wypowiedziach uprzejmych do tej formy dodaje się desu, co tworzy orzeczenie imienne przymiotnikowe: Akai desu „Jest czerwony”;
  • forma -kuakaku (czerwono), omoshiroku (ciekawie). W tym wypadku ma znaczenie przysłówkowe: Akaku narimashita „Stało się czerwono”, Hayaku kite kudasai „Proszę szybko przyjść”;
  • forma -ku → służy do tworzenia formy przeczącej czasu teraźniejszego i przeszłego: Akaku (wa) arimasen „Nie jest czerwony”, Akaku (wa) arimasen deshita „Nie był czerwony”;
  • forma -ku → w połączeniu z -te służy do łączenia zdań z innym orzeczeniem przymiotnikowym, różnych przymiotników lub zwrotów przymiotnikowych: Akakute kirei desu „Jest czerwony i piękny”, Samukute komarimashita, „Było zimno i byliśmy w trudnej sytuacji”;
  • forma -eba → tworzy tryb warunkowy: Akakereba „Jeśli jest czerwony”;
  • forma czasu przeszłego twierdzącego: Akakatta „Był czerwony”;
  • forma czasu przeszłego przeczącego: Akaku nakatta „Nie był czerwony”[3][9]

Przymiotniki właściwe, które wyrażają uczucia, odnoszą się zazwyczaj do uczuć mówiącego (w pierwszej osobie):

  • Ureshii desu. → „Cieszę się bardzo.”

Uczucia wyrażane w drugiej lub trzeciej osobie odnoszą się zwykle do wrażeń zewnętrznych. Dodaje się wówczas -sō lub „wydaje się, że”, „wygląda na”, „wygląda jak(by)”:

  • Ureshisō desu ne. → „Wyglądasz na szczęśliwego.”, „Wydaje się, że jesteś szczęśliwy (zadowolony).”
  • Tanaka-san wa sabishii yō desu. → „Pan Tanaka wygląda na osamotnionego.”

Quasi-przymiotniki (lub „na-przymiotniki”) | edytuj kod

  • forma słownikowa → shizuka (spokojny, cichy), genki (zdrowy, pełen wigoru). W wypowiedziach uprzejmych dodaje się desu, tworząc orzeczenie imienne quasi-przymiotnikowe: Shizuka desu „Jest spokojnie”;
  • forma -nashizuka-na, genki-na. Używa się, gdy quasi-przymiotnik jest przydawkowym określeniem rzeczownika: shizuka-na heya „spokojny cichy pokój”, genki-na kodomo „zdrowe, pełne energii dziecko”;
  • forma -de → łączy przymiotniki lub zdania: Shizuka-de hiroi heya deshita „Był to cichy i obszerny pokój”;
  • forma -ni → tworzy przysłówek: Shizuka-ni heya-o dete ikimashita „Cicho wyszedł z pokoju”.
  • przyrostek -teki → jest zaliczany czasem do formy -na, gdyż po nim dodawana jest m.in. ta forma, ale formalnie jest to przyrostek tworzący formę przymiotnikową. Po polsku jest tłumaczony jako: „-owy”, „-iczny” i dodawany do niektórych rzeczowników: kagaku-teki na chishiki „wiedza naukowa”, kyōiku-teki na tachiba „pedagogiczny punkt widzenia”[3][11]

Przysłówki 副詞 (fukushi) | edytuj kod

Z przymiotników właściwych można tworzyć przysłówki poprzez dodanie -ku w miejsce -i:

  • akai, „czerwony” → akaku, „czerwono” → Akai desu., „Jest czerwony.” → Akaku narimashita., „Stało (zrobiło) się czerwono.”;
  • hayai, „szybki” → hayaku, „szybko” → Hayaku kite kudasai., „Proszę szybko przyjść.”.

Z quasi-przymiotników można tworzyć przysłówki poprzez dodanie -ni:

  • Shizuka-ni heya-o dete ikimashita., „Cicho wyszedł z pokoju.”

Wyjątki:

  • ii „dobry”, „w porządku”, „przyjemny” → zmienia się w yoku, „dobrze”, „prawidłowo” „umiejętnie”;
  • kakkoii → „atrakcyjny”, „elegancki”, „modny” (bliski ang. cool) → zmienia się w kakkoyoku, „atrakcyjnie”, „elegancko”.

Język japoński a język polski | edytuj kod

Słownictwo japońskie dociera do języka polskiego głównie wskutek promieniowania oryginalnej kultury japońskiej: poprzez film, literaturę, kuchnię, sporty walki, mangę, anime. Zapożyczenia to takie m.in. słowa, jak: aikido, anime, bonsai, bonseki, bunraku, dżudo, gejsza, haiku, ikebana, kabuki, kamikaze, karaoke, karate, karōshi, katana, kendo, kimono, manga, mikado, ninja, , nori, origami, otaku, riksza, sake, samuraj, sashimi, shamisen, shinkansen, shintō, siogun, sudoku, sumō, sushi, tanka, tempura, tofu, tsunami, wasabi, yakuza, zaibatsu, zen.

Wpływy innych języków | edytuj kod

Bardzo duży wpływ miał język chiński – ilość słownictwa pochodząca z chińskiego jest porównywalna z ilością słownictwa rdzennie japońskiego, o ile nie większa. Pewna liczba słów pochodzi również z języka Ajnów (np. nazwy geograficzne na Hokkaido).

Pewna grupa zapożyczeń pochodzi z: portugalskiego (np. pan od pão, chleb), niderlandzkiego (bīru od bier, piwo), niemieckiego (arubaito od Arbeit, praca w niepełnym wymiarze godzin; praca dorywcza), francuskiego (apuregēru od après-guerre, powojenny). Słowa pochodzenia zagranicznego – z wyłączeniem języka chińskiego – zapożyczone z języków zachodnich nazywają się gairaigo, a ponieważ są przeważnie zapisywane pismem sylabicznym katakana, nazywane są również katakana-go (ang. katakana words)[15].

Współcześnie głównym źródłem nowych słów jest język angielski. Szczególną grupę zapożyczeń stanowią wasei-eigo – japońskie słowa utworzone z angielskich morfemów, czasem w niewielkim związku z ich pierwotnym znaczeniem – przykładem może być słowo wōkumanwalkman czy nō-surību „podkoszulek” (od ang. no + sleeve „bez rękawów”).

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Transkrypcja Hepburna (jap. Hebon-shiki rōma-ji, dosł. „rzymskie/łacińskie znaki typu Hepburna” lub hyōjun-shiki rōma-ji, dosł. „standardowe znaki rzymskie/łacińskie”), ze względu na powszechne stosowanie w Japonii i na świecie, jest standardem pisania słów japońskich pismem łacińskim. Jest to jedyny system latynizacji, który pozwala obcokrajowcom, bez wcześniejszej wiedzy, wymawiać japońskie słowa stosunkowo poprawnie i zrozumiale. Dodatkowym argumentem jest powszechna znajomość języka angielskiego na świecie. W szkołach japońskich używa się również systemu kunrei-shiki, co dezorientuje dzieci. Ma to ulec zmianie w wyniku wprowadzenia szerokiego zakresu nauki języka angielskiego w szkołach podstawowych od 2020 roku.
  2. Jest to ważny chram shintō, zbudowany w 660 roku. Został wspomniany w Kojiki. Są tam czczeni bogowie Izanami i Izanagi.

Przypisy | edytuj kod

  1. Summary by language size (ang.). ethnologue.com. [dostęp 2013-03-08].
  2. a b c d e f g h Kekyusha's New Japanese-English Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991, s. 111, 174, 1224, 1351, 1692. ISBN 4-7674-2015-6.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac Słownik japońsko-polski. Warszawa, Tokio: Wiedza Powszechna, Fundacja Japońska, 1997, s. 530-536, 538, 723-724, 778, 926-927, 930-931, 939, 943-945, 950. ISBN 83-214-1140-1.
  4. a b Japanese language history (ang.). Today Translation & Business Services Limited, 2019. [dostęp 2019-01-18].
  5. a b c d 新明解国語辞典 (sł. jap.-jap). Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 1974, s. 841, 995, 998.
  6. a b c Mikołaj Melanowicz: Historia literatury japońskiej. Warszawa: PWN SA, 2011, s. 19. ISBN 978-83-01-17214-5.
  7. 'Ti' or 'chi'? Educators call to unify romanization styles in Japan (ang.). Mainichi Shimbun, 2 kwietnia 2017. [dostęp 2019-04-04].
  8. a b Ewa Pałasz-Rutkowska, Katarzyna Starecka: Japonia. Warszawa: TRIO, 2004, s. 15. ISBN 83-88542-84-2.
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Basic Japanese-English Dictionary. Tokyo: Bonjinsha, 1986, s. 926-928, 930, 941-942, 947, 953-955. ISBN 4-89358-004-3.
  10. a b Seiichi Makino: Basic English-Japanese Dictionary. Tokyo, New York, London: Kodansha International, 1999, s. 1309. ISBN 4-7700-2895-4.
  11. a b c d e f g h i Yoko Matsuoka-McClain: Intermediate Japanese Reading Aids, Volume Two. Tokyo: The Hokuseido Press, 1973, s. 9-12, 23-25, 36-37, 56, 61, 72-77.
  12. Tadao Yamada: 新明解国語辞典. Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 2018, s. 217-218, 1186. ISBN 978-4-385-13107-8.
  13. Taga-taisha – 多賀大社 (ang.). Aroundjapan.net, 2018. [dostęp 2019-02-21].
  14. a b c d Yoko Matsuoka-McClain: Intermediate Japanese Reading Aids, Volume One. Tokyo: The Hokuseido Press, 1973, s. 11-12, 20, 26, 41, 57-60, 61-63.
  15. カタカナ新語辞典 (A Dictionary of Katakana Words). Tokyo: Gakken, 2003, s. 28, 37, 497, 521. ISBN 4-05-301351-8.
  16. Wiesław Kotański: Kojiki czyli Księga dawnych wydarzeń. Warszawa: PIW, 1986-06-00223-7. ISBN 83-06-00223-7.

Bibliografia | edytuj kod

  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ​ISBN 83-01-08163-5
  • Masahiro Tanimori: Praktyczna gramatyka języka japońskiego. Anna Śledzińska-Adamczak (tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2008. ISBN 978-83-61203-17-9. OCLC 751351446.
  • Seiichi Makino, Seiichi Nakada, Mieko Ohso, Wesley M. Jacobsen: Basic English-Japanese Dictionary. Tokyo, New York, London: Kodansha International Ltd., 2002. ISBN 4-7700-2895-4.
  • Koh Masuda: Kekyusha's New Japanese-English Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991. ISBN 4-7674-2015-6.
  • Harold G. Henderson (Columbia University): Handbook of Japanese Grammar. Houghton Mifflin Company, 1948.
  • Shōzō Yoshigami (red. naukowa): Słownik japońsko-polski. Warszawa, Tokio: Wiedza Powszechna, The Japan Foundation, 1997. ISBN 83-214-1140-1.
  • Basic Japanese-English Dictionary. Tokyo: Bonjinsha Co., Ltd., The Japan Foundation, 1986. ISBN 4-89358-004-3.
  • Yoko Matsuoka McClain (University of Oregon): Intermediate Japanese Reading Aids: Verbs and Verb-Following Expressions). Tokyo: The Hokuseido Press, 1976. ISBN 0-89346-003-6.
  • Yoko Matsuoka McClain: Intermediate Japanese Reading Aids: Particles and Noun-Supporting Words and Expressions. Tokyo: The Hokuseido Press, 1976.
  • Kyōsuke Kindaichi: 新明解国語辞典 (sł. jap.-jap). Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 1974.
  • Jack Halpern (Editor in Chief): New Japanese-English Character Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1990. ISBN 4-7674-9040-5.
  • Hiroko Komatsu: Prototypes and Metaphorical Extensions: The Japanese Numeral Classifiers hiki and hatsu (ang.). The University of Sidney, Department of Japanese Studies, 2018. s. 42-71. [dostęp 2019-02-19].
  • Andrew N. Nelson (skr. przez John H. Haig): The Compact Nelson Japanese-English Character Dictionary. Tokyo: Charles E. Tuttle Company: Publishers. ISBN 4-8053-0574-6.
  • Tadao Yamada: 新明解国語辞典 (sł. jap.-jap). Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 2018.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (język):
Na podstawie artykułu: "Język japoński" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy