Język japoński


Język japoński w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Słownik japońsko-polski, polsko-japoński online Mapa dialektów

Język japoński (jap. 日本語 nihon-go)[2][3] – język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.

Spis treści

Historia i pochodzenie | edytuj kod

Pochodzenie języka japońskiego jest nieznane i jest przedmiotem sporów wśród językoznawców. Przyjmuje się, że pochodzi on m.in. od języków uralo-ałtajskich, polinezyjskich, szuka się podobieństw do tureckiego i mongolskiego. Najpowszechniejsza jest teoria o powiązaniach z grupą uralo-ałtajską. Zauważane są także pewne podobieństwa do języka koreańskiego, jak: ogólna struktura, harmonia samogłosek, brak koniunkcji i szerokie zastosowanie języka grzecznościowego. Jednak wymowa w języku japońskim znacznie różni się od koreańskiej, języki są wzajemnie nieczytelne[4].

Żadna teoria nie zdobyła rozstrzygającego uznania i japoński pozostaje najczęściej używanym językiem, o którego pochodzeniu nie wiadomo praktycznie nic pewnego.

Adaptacja chińskich znaków od VI wieku była najważniejszym wydarzeniem w rozwoju języka. Do XII wieku sylabiczne systemy zapisu fonetycznego: hiragana i katakana, zostały ukształtowane z kanji, pozwalając Japończykom na pisanie w swoim ojczystym języku. Z biegiem stuleci napływały do japońskiego tysiące słów z języków obcych: portugalskiego, holenderskiego, angielskiego, chińskiego. Wpływ tych dwóch ostatnich języków jest zdecydowanie największy[4].

Najstarsze znane teksty, to pochodzące z V i VI wieku nazwy własne. Nie mówią jednak one wiele o języku. Najstarsze dłuższe teksty pochodzą z VIII wieku. Są to dwie kroniki nazywane łącznie Ki-Ki)[2]. Zostały napisane chińskimi znakami: Kojiki po japońsku, a Nihongi po chińsku. Już wtedy bowiem zaczęto używać znaków chińskich do zapisu wymowy. Klasyczny język pisany, literacki nazywa się bungo (文語). Został on oparty na języku z okresu Heian (794–1185)[2][5][6].

Wymowa | edytuj kod

Słownictwo japońskie jest zapisane w transkrypcji Hepburna (dot. całej Wikipedii), używanej w pracach japonistycznych i międzynarodowych publikacjach na całym świecie. Większość spółgłosek i samogłoski (jest ich 5): a, i, u, e, o są wymawiane, jak w języku polskim. Mogą występować w postaci wydłużonej (por. hasło Iloczas), z kreską nad literą: ā, ī, ū, ē, ō[7].

Spółgłoski: ch, j, sh, ts, z, w, y wymawia się następująco:

  • chć lub ci, np. cha – cia
  • j lub dzi, np. – dziaa
  • shś lub si, np. sha – sia
  • tsc lub c-s, np. tsu – cu
  • zdz, np. za – dza
  • yj, np. ya – ja
  • wu lub ł, np. wa – ła[6][7]

Samogłoska u ma charakter „płaski”, co powoduje, że w niektórych słowach nie jest wymawiana, np. w słowach suki (quasi-przym.) → „lubienie”, „ulubiony”, „upodobanie”, sukiyaki → (potrawa kuchni japońskiej), sukoshi → trochę, nieco, odrobinę[3].

Struktura zdania | edytuj kod

Zdania | edytuj kod

Japoński jest językiem o szyku wyrazów w zdaniu SOV, tzn. podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Zasadniczą część zdania stanowi zazwyczaj:

  • orzeczenie imienne rzeczownikowe → Nichiyōbi desu. → Jest niedziela.
  • orzeczenie czasownikowe → Kimashita. → Przyszedł.
  • orzeczenie przymiotnikowe → Akai desu. → Jest czerwony.

Gdy jest potrzeba wskazania podmiotu gramatycznego, po zaimku lub rzeczowniku dodaje się partykułę ga: Tanaka-san ga kimashita. „Przyszedł pan Yamada.”

Gdy trzeba wskazać podmiot logiczny, po zaimku lub rzeczowniku dodaje się partykułę wa: Kyō wa nichiyōbi desu. „Dziś jest niedziela.” (Jeśli chodzi o dzień dzisiejszy, to jest niedziela).

Przed orzeczeniem czasownikowym często występuje:

  • dopełnienie → Hon o yomimashita. „Czytałem książkę.”
  • okolicznik → San-ji ni kite kudasai. „Proszę przyjść o godzinie trzeciej.”[8][3]

Opuszczenia | edytuj kod

Podmiot logiczny, orzeczenie czasownikowe, dopełnienie i okolicznik mogą być w zdaniu opuszczone, jeśli pozwala na to kontekst:

  • rozmówca A: Kyō-wa nan′yōbi (naniyōbi) desu ka? → „Jaki jest dziś dzień tygodnia?”
  • rozmówca B: Nichiyōbi desu → „Niedziela.”
  • A: Nanji goro ikimasu ka? → „O (około) której godziny idziesz?”
  • B: San-ji goro → „Około trzeciej.”
  • A: Ano hon o kaimasu ka? → „Czy kupisz tę książkę?”
  • B: Ee, kaimasu. → „Tak, kupię.”[8][3]

Szyk zdania | edytuj kod

Słowa określające występują przed określanymi:

  • akai hana → czerwony kwiat
  • saite iru hana → kwiat, który kwitnie
  • watashi-ga mita hana → kwiat, który widziałem

Partykuły stawia się zawsze po słowach i zdaniach:

  • ame-ga → deszcz
  • sen'en shika nai (arimasen) → tylko tysiąc jenów (użycie tylko z czasownikiem w formie przeczącej)

W rozmowie kolejność słów w zdaniu może być zmieniona:

  • Kimashita-yo, Yamada-san ga → „Pan Yamada przyszedł!” (zamiast: Yamada-san ga kimashita yo)
  • Kirei desu ne, kono hana → „Ten kwiat jest piękny.” (zamiast: Kono hana kirei desu ne)[8][3]

Łącznik desu | edytuj kod

Desu służy do tworzenia (1) rzeczownikowego orzeczenia imiennego lub (2) uprzejmej formy orzeczenia przymiotnikowego:

  • (1) Nichiyōbi desu. → „Jest niedziela.”
  • (2) Akai desu. → „Jest czerwony.”

Forma przecząca desu (w formie prostej da) to potocznie w czasie teraźniejszym ja arimasen (ja nai), w czasie przeszłym – deshita (datta), a forma przecząca czasu przeszłego – ja arimasen deshita (ja nakatta). W trybie przypuszczającym deshō (darō) i w przeczeniu ja nai deshō (ja nai darō)[8][3].

Gramatyka | edytuj kod

W języku japońskim występuje pewna forma akcentu tonicznego, która jednak nie ma charakteru dystynktywnego – mory mogą być wymówione za pomocą dwóch tonów: wysokiego i niskiego, choć istnieją zasady, które do pewnego stopnia regulują akcent, np. raz obniżony akcent nie może ulec ponownemu podwyższeniu w wyrazie. Akcent toniczny umożliwia czasem rozróżnienie różnych wyrazów homofonicznych, choć nie jest to regułą (wspomniany wyżej brak dystynktywności). Prawie całkowite rozróżnienie wyrazów umożliwia użycie kanji, w języku mówionym oprócz akcentu ważny jest przede wszystkim kontekst wypowiedzi.

Bardzo rozwinięty jest system języka grzecznościowego (敬語 keigo).

 Osobny artykuł: Keigo.  Osobny artykuł: Japońskie tytuły grzecznościowe.

Rzeczowniki 名詞 (meishi) | edytuj kod

Rzeczowniki japońskie nie mają rodzaju i w większości nie mają liczby. Liczba mnoga tworzona jest przez:

  • kontekst;
  • specjalne sufiksy: -tachi, -ra, -gata, wyłącznie w odniesieniu do osób[3];
  • reduplikację: hito (人) – człowiek, podczas gdy hitobito (人人, zapisywane zwykle przez znak powtórzenia: 人々) – ludzie.

Liczbę mnogą można również tworzyć przez użycie liczebników lub określeń typu kilka, wiele. Użycie liczebników wymaga klasyfikatorów, podobnie jak w polskim – „jeden arkusz” papieru (紙 一枚 lub 紙1枚 kami ichimai lub 一枚の紙 ichi-mai no kami), „dwa arkusze” (二枚 nimai lub 2枚), „jedna sztuka” bydła (牛一頭 ushi ittō), „pięć sztuk” (五頭 gotō) itp.

Do oznaczania przypadków służą partykuły.

Rzeczowniki formalne | edytuj kod

Istnieje grupa rzeczowników, które nie mają konkretnego znaczenia. Służą one do tworzenia konstrukcji zdaniowych w połączeniu z różnymi określeniami. Noszą one nazwę rzeczowników formalnych. Najważniejsze z nich, to np.: koto, tame, mono, wake, , tokoro, toki, mae, ato. Przykłady użycia:

  • Mada tabeta koto-ga arimasen. „Jeszcze nigdy tego nie jadłem.”;
  • Daigaku-ni hairu tame-ni benkyō shite imasu. „Uczę się, aby dostać się na uniwersytet.”[3][8].

Zaimki 代名詞 (daimeishi)[2] | edytuj kod

Zaimki osobowe | edytuj kod

Zaimki posiadają liczbę pojedynczą i mnogą. Liczbę mnogą tworzy się poprzez dodanie przyrostków -tachi (np. watashi-tachi, my) lub -ra (np. kare-ra, oni)[3][2]

Zaimków osobowych nie używa się zbyt często. Jeśli pozwala na to kontekst, można je opuszczać[3].

Często zamiast zaimków używa się imion własnych, np. zwracając się do rozmówcy, pana Yamamoto, używa się trzeciej osoby:

  • Yamamoto-san-mo ikimasu-ka? „Czy pan Yamamoto również idzie?” (a nie: Czy pan również idzie?)[3].

Zamiast zaimków osobowych używa się również rzeczowników oznaczających pozycję lub stanowisko:

  • Shachō-wa dochira-ni o-sumai desu-ka? „Pan prezes, gdzie mieszka?” (a nie: Gdzie pan mieszka, panie prezesie?)[3].

Zamiast zaimków używa się również słów oznaczających pokrewieństwo:

  • Otōsan-mo iku? „Czy tata też idzie?” (pytanie skierowane do ojca dziecka)

W języku japońskim jest też zwyczaj dodawania końcówek do nazwisk i imion. Niektóre z nich to:

W przypadku dwóch ostatnich sufiksów wiek nie gra roli, liczy się staż rozmówców w danej organizacji.

Zaimki wskazujące i pytające | edytuj kod

Zaimki wskazujące dzielą się na cztery grupy. Każda z nich określa inne miejsce (usytuowanie) tematu (przedmiotu rozmowy):

  1. ko- → pierwsza z nich sygnalizuje, że temat dotyczy tego, co "przy mówiącym lub jego dotyczącym" ("koko-ni aru", to jest tu, przy mnie, to moje);
  2. so- → druga grupa dotyczy "słuchającego" ("soko-ni aru", "to jest u ciebie, dotyczy ciebie");
  3. a- → trzecia grupa to "trzecie usytuowanie, poza rozmawiającymi" ("asoko-ni aru", "z dala od nas, nie nasze")
  4. do- (zaimki pytające) → Kore-wa sureba ii deshō?Co powinienem z tym zrobić?”, Donna ongaku-ga suki desu-ka?Jaką muzykę lubisz?”[3].

Partykuły 助詞 (joshi) | edytuj kod

Szczególną rolę w języku japońskim spełniają partykuły, zwane także postpozycjami. Według nomenklatury japońskiej, jest to pomocnicza część mowy, występująca po słowach i nadająca im stosowne znaczenie[2]. Służą do oznaczania związków między słowami i częściami zdania. Mogą również wyrażać uczucia mówiącego. Partykuły dzielą się na: (1) partykuły przypadków, (2) partykuły podkreślające, (3) partykuły łączące zdania, (4) partykuły kończące zdania[3]. Większość partykuł jest wielofunkcyjna[9].

Partykuły wa i ga | edytuj kod

Różnica między wa i ga nie jest prosta do wyjaśnienia. W ogólności istnieją dwie możliwe sytuacje:

  • zasady gramatyczne i składniowe określają, którą z nich należy zastosować i nie ma możliwości wyboru;
  • obydwie są dopuszczalne i w zależności od pożądanego znaczenia wybiera się właściwą.

Sytuacja pierwsza jest stosunkowo prosta, należy tylko zapamiętać właściwą postpozycję. Dla przykładu, ustalona postpozycja jest stosowana w przypadku:

  • czasowników w formie potencjalnej (日本語が出来る Nihongo-ga dekiru „Znam japoński”, dosł. „Umiem japoński”);
  • czasownika „istnieć” (部屋にテレビがあります Heya-ni terebi-ga arimasu „W pokoju znajduje się telewizor”);
  • konstrukcji kontrastu (ケーキはありますが、酒はありません Kēki-wa arimasu-ga, sake-wa arimasen „Mamy ciasto, ale nie mamy alkoholu”). W zdaniu tym wa zastępuje zwykłe ga czasownika „istnieć”. Uwaga: ga w arimasu-ga nie jest postpozycją podmiotu, a spójnikiem łączącym dwa kontrastujące ze sobą zdania (odpowiada polskiemu ale, lecz).

W drugim przypadku sprawa jest bardziej złożona. Często w przypadku mniej skomplikowanych zdań decyzję można podjąć na podstawie następujących reguł:

  • wa jest postpozycją tematu wypowiedzi i przetłumaczyć można ją jako „jeśli chodzi o...”. Np. 私は学生です。 Watashi-wa gakusei desu. oznacza „jestem studentem” (dosł. „Jeśli chodzi o mnie, jestem studentem”). Jeśli w pierwszym zdaniu użyty był rzeczownik z postpozycją wa, w kolejnych zdaniach pomija się temat. Np. 私は学生です。ポーランド人です。 Watashi-wa gakusei desu. Pōrandojin desu. („Jestem studentem. Polakiem”). W powyższych zdaniach temat określony był tylko raz. Ponieważ w drugim zdaniu nic nie wskazywało na zmianę tematu, wiadomo, że jest ono kontynuacją myśli zawartej w zdaniu pierwszym. Powtarzanie tematu w każdym zdaniu (w przypadku początkujących uczniów języka) nie jest jednak błędem.
  • ga jest postpozycją podmiotu. Używa się jej w przypadku, gdy mówi się o czymś po raz pierwszy (np. 村にお爺さんが住んでいた。お爺さんは貧乏だった。 Mura-ni ojīsan-ga sunde ita. Ojīsan-wa binbō datta. czyli „W wiosce mieszkał dziadek. (tenże) Dziadek był biedny.”) lub gdy w zdaniu użyto już postpozycji tematu wa (np. 私は日本語が好き。 Watashi wa nihongo-ga suki czyli „Lubię język japoński” (lit. „Jeśli chodzi o mnie, język japoński jest lubiany”).
  • Jeśli temat zostaje w ogóle pominięty, oznacza to, że wypowiedź dotyczy pierwszej osoby. Dlatego Japończyk powie raczej 学生です。 Gakusei desu („Jestem studentem”) niż 私は学生です。 Watashi-wa gakusei desu. Powyższy przykład „Lubię japoński” w rzeczywistości brzmiałby raczej Nihongo-ga suki 日本語が好き, gdzie 私は (watashi-wa) jest oczywiste i nie wymaga jawnego podawania.

Istnieją jednak sytuacje, kiedy istotnie można użyć obu postpozycji, zaś od wyboru zależy dokładne znaczenie wypowiedzi. Pełne opanowanie tego aspektu języka nie jest łatwe i wymaga dużo praktyki, ich znaczenie można jednak przybliżyć za pomocą polskich odpowiedników:

  • wa jest bardziej neutralne, np. これは難しいです。 Kore-wa muzukashii desu., „To jest trudne.”
  • ga kładzie nacisk na podmiot, np. これが難しいです。 Kore-ga muzukashii desu, „To jest trudne” (tzn. rzecz, o której mowa, jest przyczyną trudności, w przeciwieństwie do wszystkich innych rzeczy).

Innym przykładem, który może ułatwić zrozumienie, jest kontrast: これは? Kore-wa? oraz これが? Kore-ga?. Obydwa zdania są nieformalne i mocno uproszczone (ale wciąż poprawne) i mimo podobieństwa mają zupełnie inne znaczenie. Pierwsze z nich, これは?, można by przetłumaczyć jako „Co to?”, czyli pytanie o wskazywany przedmiot; drugie – これが? odpowiada polskiemu „To?”, tzn. „Czy to jest właśnie rzecz, o którą chodziło?”. Użycie ga wyraźnie wskazuje, że mowa jest o jednym, konkretnym przedmiocie, a nie ogólnej naturze czegoś.

Partykuła e | edytuj kod

Partykuła ta wyraża „ruch w kierunku do”, „wskazuje kierunek lub cel”, występuje po rzeczowniku[5]. Czasem jest ona w tym znaczeniu wymienna z partykułą ni. Postpozycja e (へ) bardziej oznacza sam kierunek, podkreśla czynność udawania się do, natomiast ni z kolei skupia się na celu, podkreśla dotarcie do niego. Dlatego też w razie wątpliwości bezpieczniej jest użyć ni (に). Jednakże obydwie formy 東京に行く Tōkyō-ni iku i 東京へ行く Tōkyō-e iku („jechać do Tokio”) są poprawne (pierwsza wskazuje na determinację podróżującego i jego chęć bezpośredniego dotarcia do miejsca przeznaczenia, druga na wybrany kierunek, choć nie wyklucza tak dotarcia do celu, jak i zmiany planu podróży)[9].

Partykuła ni | edytuj kod

O ile partykuła e ma wyłącznie charakter kierunkowy, to partykuła ni ma wiele różnych funkcji[5], w tym m.in.:

  • w, na (wskazuje miejsce, gdzie ktoś lub coś się znajduje) – (1) Yamada-san wa ima heya no naka ni imasu. „Pan Yamada jest teraz w pokoju.” (2) Tsukue no ue ni hon ga arimasu. „Na stole jest książka.”
  • do, na, w, ku (wskazuje kierunek i cel ruchu lub miejsce, w którym się coś znajduje po wykonaniu ruchu) – Yamada-san wa Tōkyō ni tsukimashita. „Pan Yamada przybył (dotarł) do Tokio.”
  • o, na (wskazuje miejsce i czas działania, czynności) – Ichi-ji ni kimasu. „Przyjdzie o godzinie pierwszej.”
  • za (z jednostkami wyrażającymi stawki, opłaty za jednostkę) – Ichi-ji-kan ni go-doru haratte kuremasu. „Płacą nam pięć dolarów za godzinę.”
  • w, na (wskazuje rezultat procesu lub zmian sytuacji, stanu) – Yūgata kara ame wa yuki ni narimashita. „Od wieczora deszcz zamienił się w śnieg.”
  • przez, od (wskazuje źródło działania lub wykonawcę czynności, także przy tworzeniu strony biernej) – Watashi wa sensei ni homeraremashita. „Zostałem pochwalony przez nauczyciela.”[9][3]

Inne partykuły | edytuj kod

Pewna grupa partykuł może być umieszczana na końcu zdania (poniższa lista nie wyczerpuje licznych znaczeń):

  • yo – pewna opinia, wzmocnienie zdania, zakończenie zdania, silne podkreślenie wypowiedzi → Kamaimasen yo → Nic nie szkodzi.
  • ne – poszukiwanie potwierdzenia, pytania typu: „nieprawdaż?”, „co nie?”, „czyż nie?” → Ii tenki desu ne → Jest piękny dzień, nieprawdaż?
  • ka – partykuła pytająca, zmienia zdanie twierdzące w pytające → Yamada-san desu ka? → Czy pan jest panem Yamada?
  • na – wyrażenie zakazu (po czasowniku), wyrażenie zdziwienia, silnego wrażenia → Ii tenki da na → Piękny dzień (Ależ ładna pogoda); po czasowniku → Wasureru na → Nie zapomnij.
  • no – wskazanie nacisku emocjonalnego, wyrażenie ufności, pewnego wniosku (ton opadający), wyrażenie pytania (ton wznoszący) → Doko-e iku no? Dokąd idziesz?
  • とも tomo – m.in. podkreślenie, położenie nacisku → Kekkō desu tomo → Doskonale; Sō desu tomo → Jest tak, jak mówisz[2][8].

Czasowniki 動詞 (dōshi) | edytuj kod

 Osobny artykuł: Odmienne części mowy w języku japońskim.

W ww. artykule są m.in. następujące sekcje: Tryb oznajmujący (bezokolicznik), Formy -masu i -tai, Forma koneksywna -te i czas przeszły, Strona bierna, Tryb rozkazujący, Strona bierna, Strona sprawcza, Strona bierna sprawcza, Tryb warunkowy, Czasowniki nieregularne.

Czasowniki są odmienne, a ich odmiana dość regularna, nieregularne występują bardzo rzadko. Występują dwa czasy – przeszły i teraźniejszo-przyszły. Orzeczenie (a więc i czasownik) występuje na końcu zdania. Czasowników używa się zwykle z czasownikami pomocniczymi jodōshi (助動詞).

Koniugacja | edytuj kod

Czasowniki dzielą się na trzy grupy, w zależności od koniugacji:

  • czasowniki typu I → godan lub czasowniki zakończone na -u, poprzedzone jedną ze spółgłosek: k, s, t, n, m, r, g, b lub samogłoską: a, i, u, o. Przykłady: yomu (czytać), kaku (pisać), kiru (ciąć), au (spotykać)
    • aby utworzyć uprzejmą „formę -masu”, w temacie podstawowym zmienia się końcowe -u „formy słownikowej” na -i: yomuyomi-yomimasu;
  • czasowniki typu II → „forma słownikowa” kończy się na -ru, poprzedzone przez -e- lub -i-. Przykłady: taberu (jeść), miru (patrzeć), hajimeru (rozpoczynać), kiru (wkładać, nosić)
    • aby utworzyć „formę -masu”, odrzuca się końcowe -ru: taberutabe-tabemasu;
  • czasowniki typu III → są tylko dwa czasowniki nieregularne: kuru (przyjść) i suru (robić). Ponadto, pięć nieregularnych czasowników należy w zasadzie do typu I, ale przy tworzeniu „formy -masu” końcowe -ru „formy słownikowej” zmienia się na -i-. Są to:
    • kudasaru (dawać) → kudasai- → kudasaimasu;
    • ossharu (mówić) → osshai-osshaimasu;
    • irassharu (być, iść, przyjść) → irasshai-irasshaimasu;
    • nasaru (robić) → nasai-nasaimasu;
    • gozaru (łącznik) → gozai-gozaimasu.

Od czasowników tworzy się formę grzecznościową -masu, którą odmienia się jak czasownik.

Forma koneksywna | edytuj kod

Formę koneksywną (tj. formę zakończoną na -te lub -de) tworzy się zmieniając końcowe -a w formie twierdzącej czasu przeszłego na -e. Formę przeczącą koneksywną tworzy się dodając końcówkę -de do formy teraźniejszej przeczącej (-nai). Obu form używa się jako najpopularniejszego sposobu tworzenia zdań współrzędnie złożonych (odpowiadają one zatem polskim imiesłowom przysłówkowym i spójnikowi i: (nie) robiąc, (nie) zrobiwszy, (nie) (z)robi(ł) i ...). W użyciu samodzielnym forma koneksywna twierdząca odpowiada poufałemu rozkaźnikowi (zrób), zaś przecząca – poufałemu zakazowi (nie rób). Dodanie do formy koneksywnej (twierdzącej i przeczącej) czasownika kudasai tworzy uprzejme prośby (proszę zrobić, proszę nie robić).

Przykład:

Pytania | edytuj kod

Pytania formuje się za pomocą partykuły か ka stawianej na samym końcu zdania. Można nie dodawać ka, a w zamian zmienić tylko intonację na rosnącą, jednak ten sposób nie jest polecany początkującym. W języku potocznym, gdy zwracamy się np. do przyjaciół, możemy zastosować partykułę の no. Np. 行くの? iku no? – „(Czy) idziesz?”

Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie | edytuj kod

W języku japońskim wiele czasowników tworzy pary w postaci przechodnich i nieprzechodnich. Przed czasownikami przechodnimi występuje zwykle dopełnienie z partykułą -o. Czasowniki nieprzechodnie nie mają dopełnienia. Na przykład:

  • Mado-o akeru – Otwierać okno (przechodni);
  • Mado-ga aku – Okno się otwiera (nieprzechodni).

Niektóre wybrane pary takich czasowników to:

  • dasu / deru – wyjmować / wychodzić
  • kaeru / kawaru – zmieniać / zmieniać się
  • kakeru / kakaru – wieszać / wisieć
  • shimeru / shimaru – zamykać / zamykać się

Czasowniki nieprzechodnie bywają używane z rzeczownikiem i partykułą -o, kiedy oznaczają ruch, a partykuła -o wskazuje miejsce ruchu:

  • Kuji-ni uchi-o demashita – O dziewiątej wyszedłem z domu.

Czasowniki przechodnie w „formie -te” w połączeniu z aru oznaczają rezultat czyjegoś działania:

  • To-ga shimete arimasu – Drzwi są zamknięte[3].

Przymiotniki 形容詞 (keiyōshi) | edytuj kod

Przymiotniki podlegają tym samym prawom odmiany, co czasowniki, gdyż zawierają w sobie znaczenie „być jakimś...”, więc mogą pełnić rolę jedynego orzeczenia w zdaniu, np. zdanie: Mura-ga furui (村が古い) znaczy „Wioska (jest) stara”. Ponieważ przymiotnik furui jest orzeczeniem, można utworzyć jego formę czasu przeszłego furukatta. Mura-ga furukatta (村が古かった) oznacza więc „Wioska (była) stara”. Analogicznie tworzy się przeczenie furuku nai – „nie (jest) stara” i przeczenie czasu przeszłego furuku nakatta – „nie (była) stara”.

Istnieją dwa rodzaje przymiotników: właściwe i quasi-przymiotniki. Z punktu widzenia języka polskiego, japońskie przymiotniki właściwe mają charakter czasowników.

Przymiotniki właściwe (lub „i-przymiotniki”) | edytuj kod

Są to przymiotniki zakończone na -i, np.: shiroi (biały), kurai (ciemny), omoshiroi (interesujący), kawaii (słodki, milutki).

Mają następujące formy:

  • forma słownikowa → akai (czerwony, jest czerwony), omoshiroi (jest ciekawy, interesujący). W wypowiedziach uprzejmych do tej formy dodaje się desu, co tworzy orzeczenie imienne przymiotnikowe: Akai desu „Jest czerwony”;
  • forma -kuakaku (czerwono), omoshiroku (ciekawie). W tym wypadku ma znaczenie przysłówkowe: Akaku narimashita „Stało się czerwono”, Hayaku kite kudasai „Proszę szybko przyjść”;
  • forma -ku → służy do tworzenia formy przeczącej czasu teraźniejszego i przeszłego: Akaku (wa) arimasen „Nie jest czerwony”, Akaku (wa) arimasen deshita „Nie był czerwony”;
  • forma -ku → w połączeniu z -te służy do łączenia zdań z innym orzeczeniem przymiotnikowym, różnych przymiotników lub zwrotów przymiotnikowych: Akakute kirei desu „Jest czerwony i piękny”, Samukute komarimashita, „Było zimno i byliśmy w trudnej sytuacji”;
  • forma -eba → tworzy tryb warunkowy: Akakereba „Jeśli jest czerwony”;
  • forma czasu przeszłego twierdzącego: Akakatta „Był czerwony”;
  • forma czasu przeszłego przeczącego: Akaku nakatta „Nie był czerwony”[3][8]

Przymiotniki właściwe, które wyrażają uczucia, odnoszą się zazwyczaj do uczuć mówiącego (w pierwszej osobie):

  • Ureshii desu. → „Cieszę się bardzo.”

Uczucia wyrażane w drugiej lub trzeciej osobie odnoszą się zwykle do wrażeń zewnętrznych. Dodaje się wówczas -sō lub „wydaje się, że”, „wygląda na”, „wygląda jak(by)”:

  • Ureshisō desu ne. → „Wyglądasz na szczęśliwego.”, „Wydaje się, że jesteś szczęśliwy (zadowolony).”
  • Tanaka-san wa sabishii yō desu. → „Pan Tanaka wygląda na osamotnionego.”

Quasi-przymiotniki (lub „na-przymiotniki”) | edytuj kod

  • forma słownikowa → shizuka (spokojny, cichy), genki (zdrowy, pełen wigoru). W wypowiedziach uprzejmych dodaje się desu, tworząc orzeczenie imienne quasi-przymiotnikowe: Shizuka desu „Jest spokojnie”;
  • forma -nashizuka-na, genki-na. Używa się, gdy quasi-przymiotnik jest przydawkowym określeniem rzeczownika: shizuka-na heya „spokojny cichy pokój”, genki-na kodomo „zdrowe, pełne energii dziecko”;
  • forma -de → łączy przymiotniki lub zdania: Shizuka-de hiroi heya deshita „Był to cichy i obszerny pokój”;
  • forma -ni → tworzy przysłówek: Shizuka-ni heya-o dete ikimashita „Cicho wyszedł z pokoju”.
  • przyrostek -teki → jest zaliczany czasem do formy -na, gdyż po nim dodawana jest m.in. ta forma, ale formalnie jest to przyrostek tworzący formę przymiotnikową. Po polsku jest tłumaczony jako: „-owy”, „-iczny” i dodawany do niektórych rzeczowników: kagaku-teki na chishiki „wiedza naukowa”, kyōiku-teki na tachiba „pedagogiczny punkt widzenia”[3][9]

Przysłówki 副詞 (fukushi) | edytuj kod

Z przymiotników właściwych można tworzyć przysłówki poprzez dodanie -ku w miejsce -i:

  • akai, „czerwony” → akaku, „czerwono” → Akai desu., „Jest czerwony.” → Akaku narimashita., „Stało (zrobiło) się czerwono.”;
  • hayai, „szybki” → hayaku, „szybko” → Hayaku kite kudasai., „Proszę szybko przyjść.”.

Z quasi-przymiotników można tworzyć przysłówki poprzez dodanie -ni:

  • Shizuka-ni heya-o dete ikimashita., „Chicho wyszedł z pokoju.”

Wyjątki:

  • ii „dobry”, „w porządku”, „przyjemny” → zmienia się w yoku, „dobrze”, „prawidłowo” „umiejętnie”;
  • kakkoii → „atrakcyjny”, „elegancki”, „modny” (bliski ang. cool) → zmienia się w kakkoyoku, „atrakcyjnie”, „elegancko”.

Język japoński a język polski | edytuj kod

Słownictwo japońskie dociera do języka polskiego głównie wskutek promieniowania oryginalnej kultury japońskiej: poprzez film, literaturę, kuchnię, sporty walki, mangę, anime. Zapożyczenia to takie m.in. słowa, jak: aikido, anime, bonsai, bonseki, bunraku, dżudo, gejsza, haiku, ikebana, kabuki, kamikaze, karaoke, karate, karōshi, katana, kendo, kimono, manga, mikado, ninja, , nori, origami, otaku, riksza, sake, samuraj, sashimi, shamisen, shinkansen, shintō, siogun, sudoku, sumō, sushi, tanka, tempura, tofu, tsunami, wasabi, yakuza, zaibatsu, zen.

Wpływy innych języków | edytuj kod

Bardzo duży wpływ miał język chiński – ilość słownictwa pochodząca z chińskiego jest porównywalna z ilością słownictwa rdzennie japońskiego, o ile nie większa. Pewna liczba słów pochodzi również z języka Ajnów.

Z drugiej połowy ostatniego tysiąclecia pochodzi pewna grupa zapożyczeń z portugalskiego, niderlandzkiego, niemieckiego, francuskiego i innych języków europejskich, częstokroć mające swoje kanji.

Współcześnie głównym źródłem nowych słów jest język angielski. Szczególną grupę zapożyczeń stanowią wasei-eigo (和製英語) - japońskie słowa utworzone z angielskich morfemów, czasem w niewielkim związku z ich pierwotnym znaczeniem – przykładem może być słowo wōkuman - walkman czy nō-surību „podkoszulek” (od ang. no + sleeve „bez rękawów”).

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Summary by language size (ang.). ethnologue.com. [dostęp 2013-03-08].
  2. a b c d e f g Kekyusha's New Japanese-English Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991, s. 111, 174, 1224, 1351, 1692. ISBN 4-7674-2015-6.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Słownik japońsko-polski. Warszawa, Tokio: Wiedza Powszechna, Fundacja Japońska, 1997, s. 530-536, 538, 723, 724, 778, 926, 927, 930, 931, 939. ISBN 83-214-1140-1.
  4. a b Japanese language history (ang.). Today Translation & Business Services Limited, 2019. [dostęp 2019-01-18].
  5. a b c 新明解国語辞典 (sł. jap.-jap). Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 1974, s. 841, 995, 998.
  6. a b Mikołaj Melanowicz: Historia literatury japońskiej. Warszawa: PWN SA, 2011, s. 19. ISBN 978-83-01-17214-5.
  7. a b Ewa Pałasz-Rutkowska, Katarzyna Starecka: Japonia. Warszawa: TRIO, 2004, s. 15. ISBN 83-88542-84-2.
  8. a b c d e f g Basic Japanese-English Dictionary. Tokyo: Bonjinsha, 1986, s. 926-928, 930. ISBN 4-89358-004-3.
  9. a b c d Yoko Matsuoka-McClain: Intermediate Japanese Reading Aids. Tokyo: The Hokuseido Press, 1973, s. 9, 23-25, 61.

Bibliografia | edytuj kod

  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ​ISBN 83-01-08163-5
  • MasahiroM. Tanimori MasahiroM., Praktyczna gramatyka języka japońskiego, AnnaA. Śledzińska-Adamczak (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2008, ISBN 978-83-61203-17-9, OCLC 751351446 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (język):
Na podstawie artykułu: "Język japoński" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy