Język baskijski


Język baskijski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-baskijski online

Język baskijski (nazwy własne, zależnie od dialektu: euskara, euskera, eskuara, üskara) – język Basków, zamieszkujących kilka prowincji na pograniczu Hiszpanii i Francji. Posługuje się nim dzisiaj ponad milion osób, z których ok. 90% mieszka w Hiszpanii.

Wyróżnia się 10 dialektów języka baskijskiego. Ze względu na duże różnice pomiędzy nimi powstała ustandaryzowana odmiana języka – Euskara batua, łącząca cechy największych dialektów języka baskijskiego, oparta zwłaszcza na dialekcie Gipuzkoa. Odmiana ta nauczana jest w szkołach. Literatura w tym języku powstaje od XVI wieku. Pierwszą drukowaną książkę w języku baskijskim wydano w 1545 roku.

Jego przynależność genetyczna nie została do tej pory ustalona, ale z pewnością nie jest to język indoeuropejski. Istnieją przypuszczenia, że jest on spokrewniony z językami kartwelskimi[1] czy chamickimi, bywa też zaliczany do hipotetycznej makrorodziny dene-kaukaskiej[2]. W języku baskijskim występują liczne zapożyczenia z łaciny, hiszpańskiego i francuskiego.

Spis treści

Fonetyka | edytuj kod

Spółgłoski | edytuj kod

W języku baskijskim występują następujące spółgłoski:

Spółgłoski /n/ i /l/ mają podniebienne alofony ɲ i ʎ po samogłosce /i/. J może brzmieć jak , ż ʒ lub h w zależności od dialektu.

Samogłoski | edytuj kod

W języku baskijskim istnieje 5 samogłosek: /a/, /e/, /i/, /o/ i /u/. Brzmią one tak samo jak ich polskie odpowiedniki. W niektórych dialektach istnieje szósta samogłoska ü /ø/. Ton i iloczas nie są fonemiczne.

Gramatyka | edytuj kod

Dialekty języka baskijskiego

Baskijski jest językiem ergatywnym:

Gizona etorri da – „Mężczyzna przybył”; Gizonak mutila ikusi du – „Mężczyzna widzi chłopca”.

W polskim w obu zdaniach podmiot jest wyrażony w mianowniku. W baskijskim natomiast podmiot drugiego, przechodniego zdania wyrażony jest specjalnym przypadkiem – ergatywem, natomiast mianownik wyraża dopełnienie bliższe.

Baskijski jest też językiem aglutynacyjnym. Istnieje w nim inkorporacja zaimków, np. zdanie „mam książkę” brzmi po baskijsku liburua dut, dosłownie książka ja-mam-to.

Język baskijski ma dwanaście przypadków:

  • Nominativus, czyli po prostu mianownik, zwany także absolutywem. Używany jest on do określenia podmiotu przy czasowniku nieprzechodnim lub dopełnienia bliższego przy czasowniku przechodnim; sufiksy: -(-), -a, -ak.
  • Ergativus, używany do określenia podmiotu przy czasowniku przechodnim; sufiksy: -(e)k, -ak, -ek.
  • Dativus, czyli celownik, oznacza osobę, która korzysta na jakiejś akcji; sufiksy: -(r)i, -ari, -ei.
  • Genetivus possesivus, tłumacząc na polski „dopełniacz posiadacza”, określa przedmiot należący do kogoś; sufiksy: -(r)en, -aren.
  • Comitativus, odpowiadający polskiemu narzędnikowi z przyimkiem z; sufiksy: -(r)ekin, -arekin.
  • Prolativus (benefactivus), stosowany dla oznaczenia przeznaczenia przedmiotu; sufiksy: -(r)entzat, -arentzat.
  • Instrumentativus (narzędnik), używa się go dla określenia, że coś zostało zrobione przy pomocy odmienionego przedmiotu; sufiksy: -(e)z, -az.
  • Inessivus, dla określenia miejsca, w którym coś się znajduje; sufiksy: -(e)n, -(e)an, -etan; -(r)engan, -arengan, -engan.
  • Allativus, dla określenia miejsca, do którego się zmierza, sufiksy: -(e)ra, -etara; -(r)engana, -arengana, -engana.
  • Ablativus określa miejsce, z którego się przychodzi; sufiksy: -(e)tik, -etatik; -(r)engandik, -arengandik, -engandik.
  • Locativus, określający związek przedmiotu z miejscem, z którego on pochodzi; sufiksy: -(e)ko, -go, -etako.
  • Partitivus, mający różne zastosowania, sufiksy: -(r)ik.

Podstawowe zwroty | edytuj kod

  • „Dziękuję” – Eskerrik asko
  • „Nie” – Ez
  • „Tak” – Bai
  • „Proszę” – Mesedez
  • „Przepraszam” – Barkatu
  • „Cześć” – Kaixo
  • „Dzień dobry” – Egun on
  • „Dobranoc” – Gabon
  • „Czy mówisz po baskijsku?” – Euskaraz badakizu?
  • „Jak leci?” – Zer moduz? lub Zelan?
  • „Świetnie” – Oso ondo lub Oso ongi
  • „Cieszę się” – Pozten naiz

Słownictwo | edytuj kod

Dzięki kontaktom z językami ludów sąsiadujących z Krajem Basków, w języku baskijskim znajdziemy sporo wyrazów pochodzących m.in. z języka hiszpańskiego, francuskiego czy łaciny. Zapożyczenie zwykle wiązało się ze zmianą wynikającą z baskijskiej fonetyki i/lub gramatyki. Oto kilka przykładów: lore („kwiat”, od florem), errota („młyn”, od rotam, „[młyńskie] koło”), gela („pokój”, od cellam), gauza („rzecz”, od causa).

Liczebniki | edytuj kod

Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego
  • 1 – bat
  • 2 – bi
  • 3 – hiru
  • 4 – lau
  • 5 – bost
  • 6 – sei
  • 7 – zazpi
  • 8 – zortzi
  • 9 – bederatzi
  • 10 – hamar

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Hualde i inni, Towards a history of the Basque language, Amsterdam: J. Benjamins Pub. Co, 1995, ISBN 90-272-3634-8, OCLC 709596553 .
  2. Trask, R.L. (RobertR.L.(R. Lawrence) R.L. (RobertR.L.(R., 1944-2004., The history of Basque, London: Routledge, 1997, ISBN 0-415-13116-2, OCLC 34514667 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (języki izolowane):
Na podstawie artykułu: "Język baskijski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy