Geopolityka


Geopolityka w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Geopolityka – wieloznaczny termin, użyty po raz pierwszy przez Rudolfa Kjelléna w 1899, odnoszony do łączenia zagadnień geograficznych i politycznych.

Spis treści

Problemy definicyjne | edytuj kod

Znaczenia | edytuj kod

Termin „geopolityka” może mieć co najmniej pięć znaczeń:

  • dziedzina wiedzy badająca wpływ czynników geograficznych na prowadzenie polityki zagranicznej[1];
  • interdyscyplinarna nauka badająca zależności między wpływem czynników geograficznych i historycznych na powstawanie i funkcjonowanie państw (ośrodków siły). Za symboliczne narodziny tak rozumianej geopolityki jest uważany rok 1889 (publikacja Rudolfa Kjelléna);
  • paradygmat badawczy charakteryzujący się rozpatrywaniem zjawisk polityki międzynarodowej przez pryzmat kategorii geograficznych (wielkiej przestrzeni), wykorzystywaniem agregowanych wyników badań (złożonych z wielu danych obejmujących kilka – kilkanaście dziedzin wiedzy). W tym znaczeniu geopolityka bywa postrzegana jako subdyscyplina nauk;
  • metoda skutecznego wykorzystania wiedzy z zakresu geografii, historii, nauk politycznych, wojskowych i ekonomicznych w celu jak najskuteczniejszej realizacji celów politycznych danego państwa (ośrodka siły). Dla tego znaczenia terminu „geopolityka” używa się określenia „geopolityka stosowana” (w odróżnieniu od geopolityki jako nauki);
  • jedna z pięciu kategorii określających i badających państwo według teorii stworzonej przez Rudolfa Kjelléna, dotycząca jego struktury przestrzennej. Dzieliła się na fizjopolitykę i morfopolitykę[2].

Wybór definicji | edytuj kod

  • Geopolityka jest nauką o zastosowaniu zasad geografii w polityce światowej – The Columbia Encyclopedia 1965,
  • Geopolityka zajmuje się badaniami wzajemnych relacji między naturalnymi elementami geografii a polityką państw – Dictionnaire de Robert 1965,
  • Geopolityka jest nauką, która bada relację między cechami geograficznymi państwa a jego polityką – Grand Dictionnaire Larousse 1983,
  • Geopolityka jest zastosowaniem wiedzy geograficznej do polityki światowej – William T. Fox, Geopolitics and International Relations, [w:] NATO Adwanced Reaserch Workshop, Bruksela 1983,
  • Geopolityka współcześnie bada rywalizację między supermocarstwami (układ Wschód-Zachód) o dominację nad strefami peryferyjnymi (układ Północ-Południe) – Peter Taylor, Political geography of the Twentieth Century: a Global Analyzis, Londyn 1993,
  • Geopolityka zajmuje się zmiennymi układami sił na niezmiennej przestrzeniLeszek Moczulski, Geopolityka Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 1999,
  • Geopolityka to doktryna polityczna głosząca, że zjawiska, procesy i fakty polityczne są wyznaczane przez warunki geograficzne – Słownik Języka Polskiego PWN[3].

Subdyscypliny | edytuj kod

Subdyscyplinami geopolityki są:

Geneza | edytuj kod

Geopolityka narodziła się pod koniec XIX wieku. Termin ten został użyty po raz pierwszy przez Szweda, Rudolfa Kjelléna, w artykule pt. Studier öfver Sveriges politiska gränser, opublikowanym w Sztokholmie na łamach czasopisma „Ymer” w 1899 r. Do ojców geopolityki zalicza się także: Fryderyka Ratzela, Alfreda Mahana, Halforda Johna Mackindera oraz Karla Haushofera, którzy tworzyli na przełomie XIX i XX wieku.

Kjellen twierdził, że państwo nieodłącznie związane z ziemią, na której bytuje, stale współzawodniczy z sąsiadującymi państwami, chcąc zdobyć prawo do przewodzenia innymi.

Ratzel, niemiecki geograf, stworzył geopolityczne podwaliny pod niemiecką koncepcję Mitteleuropy. Powiązał ściśle dążenia polityczne z determinantem geograficznym. Mahan, amerykański admirał, stworzył koncepcję przewagi potęgi morskiej nad lądową. Jego koncepcje odnoszące się do amerykańskiej supremacji są nadal stałym elementem kształcenia oficerów i dyplomatów w Stanach Zjednoczonych.

Mapa Mackindera z zaznaczonym Pivot Area

Mackinder, brytyjski geograf, jest autorem najsłynniejszej koncepcji geopolitycznej związanej z ukutymi przez niego pojęciami: World Island (Światowa Wyspa) i Heartland (Obszar Centralny; pierwotnie Pivot Area – Obszar Osiowy). Jego zdaniem to na Światowej Wyspie (obejmującej Eurazję i Afrykę) rozgrywały się najważniejsze wydarzenia dziejowe. Na tym obszarze wyznaczył rejon krytyczny – Heartland, usytuowany w jego środkowo-północnej części. Geopolityczne prawo Mackindera sprowadzało się w skrócie do stwierdzenia: Kto panuje nad Wschodnią Europą, panuje nad Obszarem Centralnym; kto panuje nad Obszarem Centralnym, panuje nad Światową Wyspą; kto panuje nad Światową Wyspą, panuje nad światem[4].
W 1943 zmodyfikował nieco swoją teorię, stwierdzając iż morski odpowiednik Heartlandu stanowi Midland Ocean Basin, czyli basen północnego Atlantyku od Gór Skalistych w Ameryce Północnej do rzeki Wołgi na pograniczu Europy i Azji. I dopiero połączenie potencjału głównych mocarstw zarówno w ramach Heartlandu: ZSRR, Chin i Niemiec, jak i basenu północnego Atlantyku: USA, Wielkiej Brytanii i Francji spowoduje, że oba te ośrodki będą w stanie rywalizować o panowanie nad światem[5][6]. W ten sposób Mackinder przewidział, że z Heartlandu i basenu Atlantyku wyłonią się dwie potęgi: USA i ZSRR, które rozpoczną walkę o władzę nad światem, a rejonem ich starcia stanie się Płaszcz Próżni: Azja wschodnia, Indie, Bliski Wschód, Afryka Północna[7][8][9][10].

Haushofer, niemiecki generał, był twórcą koncepcji geopolitycznej zakładającej podział świata na cztery panregiony geopolityczne, rozciągające się południkowo: amerykański, niemiecki, rosyjski i japoński. Założyciel najsłynniejszego pisma geopolitycznego Zeitschrift für Geopolitik[11][12].

Ojcowie geopolityki dali początek geopolityce klasycznej, do przedstawicieli której można zaliczyć m.in.: Nicholasa Spykmana (koncepcja Rimlandu), Aleksandra de Seversky’ego czy Saula Cohena.

Własną koncepcję geopolityczną wykreował Carl Schmitt, który uznał iż „kluczem” do rozpoznania mechanizmu dziejów jest konflikt między potęgami „morskimi” (tallassokracjami) i „lądowymi” (tellurokracjami), przy czym uosobieniem potęgi morskiej miałby być legendarny „Lewiatan”, zaś lądowej – „Behemot[13][14]. Koncepcję tę rozwinął m.in. George Modelski w swojej teorii cykli hegemonicznych.

Alternatywną wobec powyższych koncepcję geopolityczną przedstawił rosyjski geopolityk Wieniamin Siemonow Tien-Szański (1870–1942), który wyodrębnił na powierzchni ziemi obszar „krytyczny”, między równikiem a 45 północnym równoleżnikiem. W tym obszarze zaznaczył trzy wielkie zatoki oceaniczne: europejskie Morze Śródziemne wraz z Morzem Czarnym, Morze Chińskie (Południowe i Wschodnie) wraz z Morzem Japońskim oraz Morze Karaibskie wraz z Zatoką Meksykańską. Tien Szański uważał, iż hegemonem świata będzie ten kto będzie w stanie rządzić jednocześnie wszystkimi trzema morzami, a trzema „władcami świata” będą te trzy mocarstwa, z których każda zawładnie jednym z tych mórz. Wyróżnił też trzy rodzaje globalnych mocarstw.

Geopolityka polska | edytuj kod

W Polsce geopolityka akademicka narodziła się bardzo wcześnie, bo na przełomie XIX i XX wieku. Ojcem geopolityki polskiej był Eugeniusz Romer, którego sztandarowe dzieła takie jak Rola rzek w historii i geografii narodów (1901), czy Ziemia i państwo. Kilka uwag geopolitycznych (1939) po dziś dzień nie straciły swojej aktualności. Polska geopolityka wyłoniła się z naukowego sporu między Eugeniuszem Romerem oraz Wacławem Nałkowskim. Ten ostatni stworzył tezę badawczą o przejściowym charakterze ziem polskich, zarówno w znaczeniu komunikacyjnym, jak i kulturowym. Romer odniósł się do niej bardzo krytycznie, wskazując na pomostowy charakter ziem polskich, usytuowanych między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym.

Do akademickich geopolityków polskich zaliczają się także m.in.: Michał Janiszewski, Maria Kiełczewska, Ignacy Matuszewski, Leszek Moczulski, Jerzy Niezbrzycki (ps. Ryszard Wraga), Andrzej Piskozub, Władysław Studnicki, Leszek Sykulski, Zygmunt Wojciechowski, Tomasz Gabiś[16], Jacek Bartosiak[17].

W Polsce działa Polskie Towarzystwo Geopolityczne, Instytut Geopolityki, Europejskie Centrum Analiz Geopolitycznych, odbywają się zjazdy geopolityków[18].

Krytyka | edytuj kod

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Czasopisma | edytuj kod

  • Geopolityka. Półrocznik Instytutu Geopolityki – czasopismo naukowe założone przez Leszka Sykulskiego, prezesa Instytutu Geopolityki.

Przypisy | edytuj kod

  1. Sykulski 2009 ↓, s. 17.
  2. LeszekL. Sykulski LeszekL., Geopolityka. Słownik terminologiczny, Warszawa: PWN, 2009, s. 31–32, ISBN 978-83-01-15968-9, OCLC 750547049 .
  3. Zbigniew Lach, Julian Skrzyp, Geopolityka i geostrategia, Wydawnictwo AON, Warszawa 2007, s. 194–196, ​ISBN 978-83-7523-015-4​.
  4. Andrzej Maśnica: Świat kolisty i zwycięstwo w historii Sir Halforda Mackindera. Stańczyk 1/ 1995, s. 24–38.
  5. L.Moczulski: Geopolityka, s. 109.
  6. Mackinder: Heartland i Midland Ocean Basin (1940).
  7. L.Moczulski: Geopolityka, s. 17–19.
  8. Karol Bobkowski: Chiny w grze o dominację nad Eurazją.
  9. http://www.unc.edu/depts/diplomat/AD_Issues/amdipl_14/sempa_mac3.html.
  10. http://geopolityka.net/heartland-halforda-mackindera/.
  11. LeszekL. Moczulski LeszekL., Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa: Bellona, 1999, ISBN 83-11-08898-5, OCLC 830286502 .
  12. Tomasz Gabiś: Powrót geopolityki. Stańczyk nr 1 / 1995, s. 11–23.
  13. M. Konopko, Walka Behemota z Lewiatanem: Nomos ziemi według Carla Schmitta, <http://www.fronda.pl/arch/17-18/109.htm> (20 IV 2008).
  14. http://geopolityka.net/geopolityka-jako-nauka-pomocnicza-historii/ Dawid Madejski: Spojrzenie z góry. Geopolityka jako nauka pomocnicza historii.
  15. http://geopolityka.net/wienamin-siemionow-tien-szanski-jako-tworca-rosyjskiej-szkoly-geopolityki/ Jakub Potulski: Wienamin Siemionow Tien-Szański jako twórca rosyjskiej szkoły geopolityki Przegląd Geopolityczny”, 2009, t. 1, s. 47–54.
  16. Tomasz Gabiś: Powrót geopolityki. Stańczyk nr 1 / 1995, s. 24–36.
  17. JacekJ. Bartosiak JacekJ., Pacyfik i Eurazja. O wojnie., 2016 .
  18. aon.edu.pl: III Zjazd Geopolityków Polskich. [dostęp 2010-10-31].

Bibliografia | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (polityka):
Na podstawie artykułu: "Geopolityka" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy