Franklin Delano Roosevelt


Franklin Delano Roosevelt w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Franklin Delano Roosevelt (ˈfræŋklɪn ˈdɛlənoʊ ˈroʊzəˌvɛlt, ur. 30 stycznia 1882 w Hyde Parku, zm. 12 kwietnia 1945 w Warm Springs) – amerykański polityk, 32. prezydent Stanów Zjednoczonych, wybierany na ten urząd w latach 1933–1945 czterokrotnie z ramienia Partii Demokratycznej. Jedyny w historii prezydent USA pełniący urząd dłużej niż dwie kadencje, co doprowadziło do wejścia w życie w 1951 XXII Poprawki do Konstytucji, ograniczającej liczbę kadencji do dwóch (wcześniej był to tylko konwenans konstytucyjny oparty na decyzji pierwszego prezydenta USA George’a Washingtona, który zrezygnował z ubiegania się o trzecią kadencję, twierdząc, że byłaby ona niedemokratyczna).

Spis treści

Dzieciństwo i młodość | edytuj kod

Franklin Delano Roosevelt urodził się 30 stycznia 1882 roku w Hyde Parku, nieopodal Nowego Jorku[1]. Był synem prawnika i przedsiębiorcy Jamesa Roosevelta i jego drugiej żony Sary Delano[2]. Miał jednego przyrodniego brata, Jamesa (zmarłego w 1927 roku), z pierwszego małżeństwa ojca[2]. Jego dalekim kuzynem był Theodore Roosevelt, prezydent USA w latach 1901–1909[1]. W młodości duży wpływ na niego wywarła jego szwajcarska guwernantka, Jeanne Sandoz[2]. W latach 1896–1900 uczęszczał do szkoły w Groton, a następnie rozpoczął studia na Uniwersytecie Harvarda[2]. Po trzech latach studiów uzyskał stopień bakałarza, lecz pozostał na uczelni jeszcze przez rok[2].

W 1904 przeniósł się na Uniwersytet Columbia, gdzie rozpoczął studia prawnicze[3]. Po trzech latach otrzymał dyplom i licencję[3]. Przez następne trzy lata praktykował prawo w nowojorskiej firmie Carter, Ledyard & Milburn[3].

Kariera polityczna | edytuj kod

Początki | edytuj kod

W pierwszej dekadzie XX wieku działał w Partii Demokratycznej, co zaowocowało propozycją kandydowania do senatu stanowego w 1910 roku[3]. W listopadzie tego roku wygrał wybory, a dwa lata później powtórzył ten sukces[3]. W senacie stanowym zasiadał od stycznia 1911 do marca 1913 roku[3]. W tym czasie odbywały się wybory prezydenckie w 1912 roku, w których Roosevelt agitował na rzecz Woodrowa Wilsona[3]. Wilson zwyciężył w wyborach, a następnie mianował przyszłego prezydenta zastępcą sekretarza Marynarki Wojennej (funkcję tę pełnił w latach 1913–1920)[3]. Jako pasjonat tematyki morskiej Roosevelt przygotowywał flotę do udziału w I wojnie światowej[4]. Planował osobiście uczestniczyć w walkach, lecz spotkało się to ze sprzeciwem ze strony Wilsona[4]. Po wojnie uczestniczył jako obserwator w konferencji pokojowej w Paryżu[4].

Został kandydatem na wiceprezydenta przy Jamesie Coxie, podczas wyborów prezydenckich[4] w 1920 roku. Po zwycięstwie republikanina Warrena Hardinga Roosevelt opuścił Waszyngton i powrócił do praktyki prawniczej[4]. W 1921 roku zachorował na chorobę Heinego-Medina i na trzy lata wycofał się z życia publicznego[5]. W 1924 powrócił do polityki, występując na konwencji Partii Demokratycznej, gdzie starał się zapewnić nominację Alfredowi Smithowi[5]. Pomimo dobrego przemówienia, Smith nie otrzymał wówczas nominacji[6]. Udało się to cztery lata później, kiedy to Partia Demokratyczna nominowała Smitha do prezydentury, natomiast Roosevelta wyznaczyła jako kandydata na gubernatora Nowego Jorku[6]. Dzięki intensywnej kampanii ten ostatni zwyciężył w wyborach, choć Smith przegrał wybory prezydenckie z Herbertem Hooverem[6].

Gubernator | edytuj kod

Pełniąc urząd gubernatora, Roosevelt starał się dbać o farmerów – zmodyfikował podatki, które płacili i przekonywał towarzystwa energetyczne, by dostarczały prąd gospodarstwom po niższych cenach[6]. Ponadto wprowadził regulację chroniącą kobiety i dzieci, pracujące w zakładach przemysłowych[6]. Gdy wielki kryzys finansowy dosięgnął Stany Zjednoczone, gubernator argumentował, że należy przede wszystkim skupić się na ratowaniu sytuacji gospodarczej kraju, nawet kosztem międzynarodowych stosunków handlowych[7]. Takie stanowisko spowodowało, że otrzymał nominację do reelekcji na stanowisku gubernatora i zdecydowaną przewagą wygrał wybory[7]. W czasie drugiej kadencji zreorganizował system podatkowy, wprowadził zasiłki dla bezrobotnych i emerytury, a także zreformował sądownictwo[7]. Powołał także Tymczasową Administrację Pomocy Nadzwyczajnej (ang. Temporary Emergency Relief Administration) z budżetem 30 milionów dolarów, przeznaczonym dla pomocy najbiedniejszym[8].

W dniach 27 czerwca – 2 lipca 1932 odbywała się konwencja Partii Demokratycznej[8]. Głównym kandydatami prócz Roosevelta byli Alfred Smith i spiker Izby Reprezentantów John Nance Garner[8]. W początkowych głosowaniach żaden kandydat nie uzyskał wymaganego poparcia 766 delegatów[8]. Roosevelt porozumiał się jednak z kongresmanem Samem Rayburnem i zaproponował Garnerowi wiceprezydenturę, jeśli ten zapewni poparcie swoich delegatów[8]. Po uzyskaniu nominacji Roosevelt rozpoczął intensywną kampanię wyborczą, w której opowiadał się za interwencjonizmem państwowym na rzecz społeczeństwa[8]. Republikanie atakowali go, zarzucając mu sympatie komunistyczne, a także podważając jego możliwości zdrowotne do sprawowania urzędu[9]. 8 listopada 1932 odbyło się głosowe powszechne, w którym Roosevelta poparło ponad 22 miliony ludzi, przy ponad 15 milionach głosów dla Hoovera[10]. W Kolegium Elektorów Roosevelt zdobył 472 głosy, a Hoover 59[10].

Jeszcze przed zaprzysiężeniem, 14 lutego 1933, miał miejsce zamach na życie prezydenta elekta[10]. Roosevelt, po przemówieniu w Bayfront Park w Miami, został zaatakowany przez murarza Giuseppego Zangarę[10]. Zangara oddał w jego kierunku serię strzałów z karabinu maszynowego[10]. Prezydent elekt nie odniósł żadnych obrażeń, jednak kilka osób straciło życie, w tym burmistrz ChicagoAnton Cermak[10]. Roosevelt został zaprzysiężony 4 marca 1933 roku przez prezesa Sądu Najwyższego Charlesa Evansa Hughesa[11].

Prezydentura | edytuj kod

Pierwsza kadencja | edytuj kod

Niezwłocznie po objęciu urzędu rozpoczął realizowanie polityki Nowego Ładu[11]. 9 marca, na specjalnym posiedzeniu Kongresu, przedstawił plan ratowania banków: zakładał on zamknięcie wszystkich banków w całym kraju na cztery dni i wprowadzenie embarga na eksport kruszcu i waluty, co miało uchronić rezerwy walutowe[11]. Uchwalono wówczas ustawę o nadzwyczajnej pomocy dla banków (ang. Emergency Banking Relief Act), która uprawniała prezydenta do pełnej kontroli nad regulacjami emisji walut oraz otwierania i zamykania banków (poprzez Departament Skarbu)[11]. Ponadto rząd udzielił bankom kredytu[11]. Do końca marca gabinet Roosevelta przeforsował ustawy: oszczędnościową (obniżenie pensji pracownikom administracji publicznej i weteranom o 15%), Beer-Wine Revenue Act (znoszącą prohibicję na piwo i wino i zwiększającą podatki od napojów alkoholowych) i Civilian Conservation Corps Act (powołującą cywilną służbę ochrony środowiska, w ramach której młodzi Amerykanie pracowali przy sadzeniu i ochronie lasów czy budowaniu tam wodnych)[11]. 19 kwietnia Kongres zniósł parytet złota, natomiast 12 maja uchwalił ustawę Federal Emergency Relief Act, która umożliwiała rządowi wydanie 5 miliardów dolarów zapomogi dla władz stanowych[12]. W maju wprowadzono także ustawę Emergency Farm Mortgage Act (zakazywała zabierania gospodarstw rolnikom, którzy nie byli w stanie uregulować długów i udzielała im pomocy finansowej) i Truth-in-Securities Act (nakazywała maklerom informować rząd o akcjach sprzedawanych poza Stany Zjednoczone)[12]. 16 czerwca, ostatniego spośród tzw. „stu dni Roosevelta”, Kongres powołał do życia trzy nowe agencje: Federal Deposit Insurance Corporation (automatyczne ubezpieczała wszystkie depozyty bankowe powyżej 5 tysięcy dolarów), Farm Credit Administration (udzielała kredytów rolnikom i pomagała im w spłacie zadłużenia hipotecznego) oraz National Recovery Administration (wprowadzała zasady konkurencji rynkowej, umożliwiała powoływanie związków zawodowych i regulowała stosunki pracodawca-pracownik)[12].

Za swoje działania Roosevelt był ostro krytykowany przez konserwatystów – nazywali go dyktatorem i oskarżali o absolutyzm[13]. Gdy sytuacja ekonomiczna w kraju nieco się polepszyła, kapitaliści także dołączyli do grona przeciwników Nowego Ładu[13]. Mimo to prezydent kontynuował jego założenia i w sierpniu 1933 powołał Krajowy Zarząd Pracy, a trzy miesiące później – Civil Works Administration, której zadaniem było opracowanie planu walki z bezrobociem[13]. 5 grudnia prezydent całkowicie zniósł prohibicję, uznając ją za główną przyczynę korupcji i przestępczości, natomiast 30 stycznia 1934 przeforsował ustawę zapobiegającą nielegalnym operacjom giełdowym[14]. 19 czerwca Kongres powołał Federalną Komisję Łączności, a 5 lipca uchwalił ustawę Wagnera-Connery’ego (potwierdzającą możliwość zakładania związków zawodowych)[14]. W następnym roku prezydent wprowadził ustawę Wealth Tax Act, wprowadzającą dodatkowe opodatkowania dla osób z rocznymi dochodami powyżej 50 tysięcy oraz dla osób z majątkiem wartym powyżej 40 tysięcy dolarów[14]. Polityka Roosevelta ustabilizowała cenę złota na poziomie 35 dolarów za uncję i zredukowała wartość dolara do 59% sprzed 1933 w stosunku do złota[14]. Ponadto w 1935 roku wprowadzono ustawę bankową, która zwiększała kontrolę federalną nad Systemem Rezerw Federalnych[14].

Oprócz działań na polu ekonomicznym prezydent wprowadził też zmiany socjalne[14]. Najważniejszą ustawą tego rodzaju była Social Security Act, uchwalona 14 sierpnia 1935 roku[14]. Dzięki niej wprowadzono emerytury finansowane z podatków, tymczasowe zasiłki socjalne dla bezrobotnych i osób żyjących w skrajnym ubóstwie oraz ograniczoną pomoc dla osób starszych i niepełnosprawnych[14]. Wprawdzie program pomocy społecznej był ograniczony i niedostosowany do potrzeb pod względem skali, jednak gabinet Roosevelta wysyłał sygnał mówiący o odpowiedzialności za obywateli[14]. Takie działania przysporzyły prezydentowi dodatkowej popularności wśród społeczeństwa i niechęci ze strony kapitalistów[15]. Znacznie umocniło to pozycję Partii Demokratycznej na scenie politycznej[15].

Pomimo nacjonalistycznego podejścia do gospodarki Roosevelt podejmował też działania mające przezwyciężyć wielki kryzys na arenie międzynarodowej[16]. Wysłał reprezentację na Światową Konferencję Gospodarczą w Londynie w 1933[16]. Jednak przez zniesienie parytetu złota w USA, które spotkało się z ostrą krytyką innych państw, konferencja zakończyła się fiaskiem[17]. Prezydent jednak postanowił zmniejszyć taryfy celne do 50% (układy tego typu miały charakter obustronny), dzięki czemu udało się zwiększyć obrót w światowym handlu[17].

W dziedzinie polityki zagranicznej prezydent skupił się na relacjach dobrosąsiedzkich z krajami latynoamerykańskimi[18]. Na VII konferencji państw amerykańskich w Montevideo w 1933, Stany Zjednoczone podpisały porozumienie o nieingerowaniu w sprawy wewnętrzne lub zewnętrzne żadnego obcego państwa[18]. W sierpniu tego roku amerykańska piechota morska została wycofana z Haiti, a sześć lat później wycofano kontrolera taryf celnych z Dominikany[18]. Mimo to rząd amerykański nadal ingerował w sprawy wewnętrzne Nikaragui i Kuby[19]. Ustalenia z Montevideo zostały powtórzone na konferencji w Buenos Aires w 1936[19]. Roosevelt dokonał także zbliżenia dyplomatycznego z Kanadą, kiedy to 1 stycznia 1936 zawarł z nią porozumienia handlowe[19]. Jesienią 1933 prezydent nawiązał korespondencję z Michaiłem Kalininem, usiłując znormalizować stosunki dyplomatyczne z ZSRR[20]. Po konsultacjach w Waszyngtonie (stronę radziecką reprezentował Ludowy Komisarz Spraw Zagranicznych Maksim Litwinow) zdecydowano o nieingerowaniu w sprawy wewnętrzne obu krajów i niepopieraniu organizacji militarnych walczących z systemami ustrojowymi USA lub ZSRR[20].

Na konwencji demokratów, odbywającej się w dniach 23-27 czerwca 1936 w Filadelfii, delegaci nominowali Roosevelta do wyborów prezydenckich poprzez aklamację[21]. W głosowaniu powszechnym urzędujący prezydent otrzymał przeszło 27 milionów głosów, wobec niespełna 17 milionów dla Alfreda Landona, kandydata Partii Republikańskiej[21]. W głosowaniu Kolegium Elektorów uzyskał 523 spośród 531 głosów, zwyciężając w 46 z 48 stanów[21]. Demokraci zdobyli także większość w Izbie Reprezentantów i Senacie[21]. W wyniku uchwalenia XX poprawki do Konstytucji zaprzysiężenie odbyło się 20 stycznia, a nie jak dotychczas – 4 marca[21].

Druga kadencja | edytuj kod

Wobec polepszenia gospodarczego kapitaliści amerykańscy postanowili blokować reformy Roosevelta poprzez skargi do Sądu Najwyższego[21]. 27 maja 1935 Sąd Najwyższy jednomyślnie stwierdził, że ustawa National Recovery Act jest niezgodna z Konstytucją[21]. Ogłaszając ingerencję władz federalnych w sprawy biznesowe, Sąd uchylił także ustawy o rolnictwie, o emeryturach kolejarskich i ustawę węglową[22]. Wobec takich działań prezydent postanowił zmienić skład Sądu Najwyższego, forsując projekt ustawy, zakładający rozszerzenie jego składu do 15 sędziów[22]. Według nowego prawa prezydent mógł powołać dodatkowego sędziego na miejsce każdego, który ukończył 70 lat i nie przeszedł na emeryturę[22]. Po niemal półrocznych pracach w komisjach senackich projekt został odrzucony[22]. Pomimo inicjatyw ustawodawczych Stany Zjednoczone nie przezwyciężyły całkowicie kryzysu i w 1937 roku znowu pojawiła się recesja gospodarcza, rozpoczęły się strajki, a liczba bezrobotnych wzrosła do 7,5 miliona[22]. Jedną z ostatnich ustaw ekonomicznych Roosevelta była Fair Latour Standards Act, która wprowadzała płacę minimalną, ograniczenia czasu pracy i zakaz zatrudniania dzieci przy produkcji towarów eksportowanych poza stan[22]. Nowe prawo uchwalono 25 czerwca 1938 roku[22].

W czasie swojej drugiej kadencji Roosevelt skupił się głównie na sytuacji międzynarodowej, widząc napięcia dyplomatyczne i przygotowania do wojny w Europie i na Dalekim Wschodzie[16]. Mimo że prezydent był świadomy tej sytuacji, ograniczał się do apeli, sądząc że powstrzyma lub chociaż spowolni proces zbrojenia Państw Osi[23]. Sytuacji tej sprzyjały nastroje izolacjonistyczne w Stanach Zjednoczonych[23]. Kilka dni po inwazji Włoch na Albanię, 15 kwietnia 1935, prezydent wysłał listy do Benita Mussoliniego i Adolfa Hitlera z prośbami o poszanowanie współżycia międzynarodowego i udzielenia gwarancji o nienaruszanie granic europejskich na 10 lat[24]. Duce nie odpowiedział wcale, natomiast führer stwierdził, że żadne państwo europejskie nie czuje się zagrożone ze strony III Rzeszy, więc nie ma konieczności składać takich deklaracji[24]. Dwa lata później, gdy Japonia napadła na Chiny, Roosevelt potępił atak w przemówieniu w Chicago 5 października 1937[25]. Obawiano się, że rząd nałoży na Japonię sankcje, co jednak nie nastąpiło[25]. Stany Zjednoczone uznały jedynie, że japońska agresja narusza waszyngtońskie postanowienia pięciu mocarstw z 1922 i Pakt Brianda-Kellogga[24]. Roosevelt potępił także aneksję Czechosłowacji i kryształową noc w 1938[24][23]. Mimo to Stany Zjednoczone utrzymywały stosunki dyplomatyczne z III Rzeszą na poziomie chargé d’affaires do 1941 roku[23].

Widząc narastające zagrożenie ze strony Hitlera, Roosevelt zrewidował swoje stanowisko w sprawie ustawy o neutralności, zakazującej m.in. sprzedaży broni obu stronom[26]. Prezydent stwierdził, że tak sformułowane prawo może stanowić zachętę dla agresora i dlatego latem 1939 rozpoczął konsultacje społeczne mające na celu zmianę ustawy[26]. Izba Reprezentantów przegłosowała ustawę, jednak nastroje izolacjonistyczne w Senacie sprawiły, że izba wyższa odrzuciła projekt[26]. Wobec tego Roosevelt wystosował wniosek o zwiększenie budżetu zbrojeniowego na wzmocnienia zwłaszcza w dziedzinie lotnictwa[26]. Planował produkować 24 tysiące samolotów rocznie i rozbudować flotę Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Spokojnego[27]. 9 sierpnia 1939 powołał Zarząd Zasobów Wojennych mający przygotować wzmocnienia militarne[27]. Wystosował także do Hitlera i Mussoliniego ponowne apele o nierozpoczynanie wojny, które pozostały bez odpowiedzi[27]. Pięć dni po agresji III Rzeszy na Polskę, Roosevelt ogłosił neutralność, a 8 września wprowadził w Stanach Zjednoczonych ograniczony stan wyjątkowy[28]. Prezydent Ignacy Mościcki zwrócił się do rządu amerykańskiego, by nie uznawać Polski za strony walczącej, gdyż III Rzesza formalnie nie wypowiedziała wojny[28]. Miało to na celu umożliwić sprzedaż broni Polsce, jednak Stany Zjednoczone odrzuciły takie stanowisko[28]. Roosevelt podjął wówczas kolejną próbę zmiany ustawy o neutralności, znoszącą embargo na handel bronią[28]. Na trwającej od 21 września specjalnej sesji Kongresu odbywały się burzliwe obrady, które zaowocowały przyjęciem nowelizacji 3 listopada[29]. Dzień później została podpisana przez prezydenta[29].

Wiosną 1940 III Rzesza dokonała agresji na Danię i Norwegię, co spotkało się z krytyką rządu federalnego[30]. Pomimo że nastroje antyhitlerowskie w społeczeństwie amerykańskim wzrastały, za słowami Roosevelta nie szły czyny[30]. W dniu wypowiedzenia wojny Francji przez faszystowskie Włochy (10 czerwca 1940) wygłosił przemówienie w Charlottesville[31]. Pomimo jego ostrożnego charakteru, Hitler zareagował na nie, zapewniając, że nie zamierza atakować Stanów Zjednoczonych[31]. Wiosną i latem Kongres, na wniosek administracji prezydenta, uchwalił budżet na obronę w wysokości 1,5 miliarda dolarów[31]. Ponadto zwiększył liczebność wojsk lądowych do 1,2 miliona i podwyższył roczną produkcję samolotów do 50 tysięcy rocznie[32].

W 1940 roku prezydent złamał uzus, ustanowiony przez George’a Washingtona, i postanowił kandydować po raz trzeci[33]. Na konwencji w Chicago w czerwcu 1940 uzyskał nominację demokratów w pierwszym głosowaniu[33]. Nominację wiceprezydencką otrzymał Henry Wallace[33]. Republikanie wystawili kandydaturę Wendella Willkie’go[33]. W głosowaniu powszechnym uzyskał ponad 27 milionów głosów, wobec ponad 22 milionów dla Willkie’go[33]. W Kolegium Elektorów Roosevelt zdobył 449 głosów, a Willkie – 82[33].

Trzecia kadencja | edytuj kod

Jeszcze przed zaprzysiężeniem na trzecią kadencję Roosevelt starał się wzmocnić nastroje przeciwne Państwom Osi, by zdominować izolacjonistów[32]. W dorocznym przemówieniu do Kongresu, 6 stycznia 1941, stwierdził, że do walki z agresorami potrzeba broni o wartości miliardów dolarów[32]. Cztery dni później złożył w Kongresie projekt ustawy Lend-Lease Act, upoważniającej prezydenta do udostępnienia usług lub informacji wojskowych każdemu krajowi, jeśli uzna to za istotne dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych[32]. Pomimo zażartego ataku izolacjonistów Kongres uchwalił ustawę, a ta 11 marca została podpisana przez prezydenta[32]. Znalazła zastosowanie jeszcze w tym samym miesiącu, kiedy to w Annapolis trwały negocjacje strony amerykańskiej z ambasadorem brytyjskim, Edwardem Woodem[34]. Uzgodniono tam rodzaj pomocy dla Wielkiej Brytanii w myśl nowego prawa, a także obie strony zgodziły się, że III Rzesza pozostaje najpoważniejszym wrogiem, nawet jeśli Japonia oficjalnie przystąpi do wojny[34].

Gdy 22 czerwca 1941 Hitler zaatakował Związek Radziecki, sekretarz Marynarki Wojennej Frank Knox, sekretarz wojny Henry Stimson i sekretarz zasobów wewnętrznych Harold L. Ickes zachęcali prezydenta do zaangażowania się w konflikt[34]. Roosevelt postanowił udzielić ZSRR pomocy w myśl ustawy Lend-Lease, a w sierpniu, po spotkaniu z Winstonem Churchillem, postanowił podpisać Kartę Atlantycką[35]. Według historyków amerykańskich jesienią 1941 prezydent był już zdecydowany dołączyć do wojny[35]. Mimo to dokonał kolejnej nowelizacji ustawy o neutralności, a 9 października wniósł o uzbrojenie statków handlowych pływających po Oceanie Atlantyckim[36]. Ustawy te zostały przyjęte w Kongresie różnicami kilkunastu głosów, co obrazowało nastroje izolacjonistyczne zarówno w sferach politycznych, jak i w społeczeństwie[36].

7 grudnia 1941 nastąpił japoński atak na Pearl Harbor[35]. Następnego dnia Roosevelt wygłosił orędzie przed Kongresem, który niemalże jednomyślnie (jedyny głos przeciw należał do Jeannette Rankin) przyjął rezolucję o stanie wojny z Japonią[35]. Deklaracja wojny została podpisana przez prezydenta o 16:10[35]. 13 stycznia 1942 Roosevelt powołał federalną agencję: Zarząd Produkcji Wojennej, której podlegały wszystkie departamenty związane z militariami[37]. Zobowiązał także przemysł do wyprodukowania 60 tysięcy samolotów, 45 tysięcy czołgów i 20 tysięcy dział przeciwlotniczych[37]. Pomimo tego, że w rzeczywistości wyprodukowano mniej sprzętu wojskowego, to i tak znacznie zwiększono jego dostawy za granicę (głównie do Wielkiej Brytanii i ZSRR) w ramach ustawy Lend-Lease[37]. 1 stycznia 1942 Roosevelt podpisał Deklarację Narodów Zjednoczonych[38].

W drugiej połowie stycznia 1943 Roosevelt spotkał się z Churchillem i Charles’em de Gaulle’em na konferencji w Casablance, gdzie zaproponował bezwarunkową kapitulację Państw Osi[37]. Ponadto ustalono, że wojska brytyjsko-amerykańskie przygotują się do lądowania w Europie[39]. Uzgodnienia zostały zwięźle przedstawione Józefowi Stalinowi, który jednak zażądał uściśleń[39]. Chcąc spotkać się z radzieckim przywódcą osobiście, Roosevelt przez kilka tygodni negocjował czas i miejsce spotkania[39]. Ostatecznie konferencja odbyła się w Teheranie w dniach 28 listopada – 1 grudnia 1943[39]. Wielka Trójka dyskutowała tam m.in. o bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy[39]. Prezydent USA zaproponował by Niemcy zostały podzielone na 5 niezależnych państw, a 2 dodatkowe regiony zostały objęte międzynarodową kontrolą Narodów Zjednoczonych[39].

W maju 1944 wystosował propozycję do Stalina i Churchilla, że po lądowaniu w Normandii wygłosi oświadczenie do narodu niemieckiego[40]. Wobec negatywnych odpowiedzi zarówno z Londynu, jak i Moskwy, musiał wycofać się z tych planów[40]. W okresie letnio-jesiennym Wielka Trójka utrzymywała stały kontakt korespondencyjny, wyrażając w nim potrzebę ponownego spotkania[40]. Ponieważ Stalin deklarował, że nie może wyjechać ze Związku Radzieckiego z powodu licznych operacji wojennych na kilku frontach, ustalono, że miejscem spotkania będzie Półwysep Krymski[40].

Latem i jesienią 1944 Światowy Kongres Żydów oraz Rada ds. Uchodźców Wojennych zaapelowały do Departamentu Wojny o dokonanie natychmiastowego bombardowania obozu śmierci Auschwitz-Birkenau[41]. Te propozycje zostały jednak odrzucone[41].

W 1944 Roosevelt postanowił ubiegać się o czwartą kadencję prezydencką[33]. Na lipcowej konwencji w Chicago otrzymał nominację, a wraz z nim kandydował Harry Truman[33]. Kandydatem republikanów został Thomas Dewey[33]. W głosowaniu powszechnym Roosevelt uzyskał nieco ponad 25,5 miliona głosów, wobec 22 milionów dla Deweya[16]. W Kolegium Elektorów demokrata zdobył 432 głosy, a republikanin – 99[16].

Czwarta kadencja | edytuj kod

Zaprzysiężenie na czwartą kadencję miało miejsce 20 stycznia 1945 roku[42]. Od 4 do 11 lutego brał udział w konferencji w Jałcie[40]. Dyskutowano tam o sytuacji III Rzeszy i kształcie powojennego świata[40]. Podjęto decyzję o demilitaryzacji i denazyfikacji Niemiec, rozwiązaniu Wehrmachtu i alianckiej okupacji kraju[43]. Roosevelt stwierdził, że Stany Zjednoczone jako reparacje wojenne przyjmą zamrożone aktywa niemieckie w wysokości około 200 milionów dolarów[43]. W drodze powrotnej z Jałty zatrzymał się w Suezie, gdzie spotkał się z królem Arabii Saudyjskiej Abdem al-Aziz ibn Su’udem, królem Egiptu Farukiem I i cesarzem Etiopii Hajlem Syllasjem I, by omówić m.in. migrację Żydów do Palestyny[44]. Ostatnia kadencja trwała tylko 52 dni.

Śmierć | edytuj kod

W kwietniu 1945 Roosevelt przeszedł badania, po których lekarze zalecili mu odpoczynek[44]. Przygotowując się do konferencji założycielskiej ONZ, która miała się odbyć 25 kwietnia, prezydent pojechał przygotować przemówienia i odpocząć do Warm Springs[44]. 12 kwietnia, przebywając w domu letniskowym, pozował do portretu pędzla Elizabeth Shoumatoff[45]. O godzinie 13.15 zasłabł, skarżąc się na dojmujący ból głowy i wkrótce stracił przytomność[45]. Lekarzom nie udało się go uratować – Roosevelt zmarł o 15.35 w wyniku ostrego udaru mózgu[45]. Trumna ze zwłokami prezydenta została przewieziona do Waszyngtonu i wystawiona na widok publiczny[45]. Pogrzeb odbył się 15 kwietnia w posiadłości w Hyde Parku[45].

Zdrowie | edytuj kod

W sierpniu 1921 roku, przebywając na wakacjach na wyspie Campobello, Roosevelt wpadł do wody w zatoce Fundy[4]. Następnego dnia brał udział w gaszeniu pożaru, a następnie wykąpał się w pobliskim jeziorze[4]. Po powrocie do domu czuł się źle, jednak nie zmienił ubrań[4]. Kolejnego dnia obudził się z silną gorączką, bólami i paraliżem dolnej połowy ciała[4]. Wstępnie lekarze nie potrafili postawić diagnozy, jednak z czasem ustalili, że Roosevelt cierpi na chorobę Heinego-Medina[5]. Cierpiał na silne dolegliwości bólowe, a jego nogi trzeba było umieścić w żelaznych protezach[5]. Dopiero we wrześniu lekarze zgodzili się przetransportować przyszłego prezydenta do szpitala w Nowym Jorku[5]. W grudniu opuścił szpital i przeniósł się do domu[5]. Dzięki rehabilitacji i intensywnym ćwiczeniom udało mu się odzyskać część sprawności, jednakże do końca życia poruszał się na wózku inwalidzkim[5].

Zarówno prezydent, jak i jego otoczenie, stwarzali pozory, by nie przedstawiać go jako niepełnosprawnego[21]. Fotografowie unikali robienia mu zdjęć na wózku inwalidzkim, a wystąpienia publiczne były wcześniej odpowiednio aranżowane[21].

W 2003 opublikowano pracę w „Journal of Medical Biography” dowodzącą, że Roosevelt chorował na zespół Guillaina-Barrégo, którego opis w tamtych czasach był wciąż niekompletny. Argumentami za taką diagnozą były między innymi nagły i późny okres rozpoczęcia choroby oraz główne symptomy. Jednak ze względu na to, że nigdy nie poddano analizie płynu mózgowo-rdzeniowego pacjenta, nie można tego stwierdzić z całkowitą pewnością[46].

Życie prywatne | edytuj kod

Będąc na drugim roku studiów, Roosevelt zakochał się w swojej dalekiej krewnej, Annie Eleanor Roosevelt[47]. Pomimo stanowczego sprzeciwu swojej matki oświadczył się i został przyjęty[47]. Ich ślub odbył się 17 marca 1905 roku[47]. Ponieważ ojciec panny młodej już nie żył, do ołtarza poprowadził ją stryj – urzędujący prezydent Theodore Roosevelt[47]. Rooseveltowie mieli jedną córkę: Annę (ur. w 1906) i pięciu synów: Jamesa (ur. w 1907), Franklina (ur. w 1909), Elliota (ur. w 1910), Franklina Delano jra (ur. w 1914) i Johna (ur. w 1916)[47].

Roosevelt miał wiele kontaktów pozamałżeńskich, w tym ze swoją sekretarką Lucy Mercer[48]. Romans rozpoczął się wkrótce po jej zatrudnieniu w początkach 1914 roku[48]. Gdy wyszedł na jaw w 1918[49], małżonkowie rozważali rozwód, jednak odstąpili od tego zamiaru z uwagi na dobro dzieci[50]. Zdaniem biografów Rooseveltów nastąpił wówczas rozkład pożycia małżeńskiego[51].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 663.
  2. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 664.
  3. a b c d e f g h L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 666.
  4. a b c d e f g h i L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 667.
  5. a b c d e f g L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 668.
  6. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 669.
  7. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 670.
  8. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 671.
  9. L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 672.
  10. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 673.
  11. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 674.
  12. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 675.
  13. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 676.
  14. a b c d e f g h i L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 677.
  15. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 678.
  16. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 682.
  17. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 683.
  18. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 684.
  19. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 685.
  20. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 686.
  21. a b c d e f g h i L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 679.
  22. a b c d e f g L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 680.
  23. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 689.
  24. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 688.
  25. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 687.
  26. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 690.
  27. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 691.
  28. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 692.
  29. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 693.
  30. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 696.
  31. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 697.
  32. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 698.
  33. a b c d e f g h i L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 681.
  34. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 699.
  35. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 700.
  36. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 694.
  37. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 701.
  38. Wiesław Dobrzycki: Historia stosunków międzynarodowych 1815–1945. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2007, s. 606. ISBN 978-83-7383-062-2.
  39. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 702.
  40. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 703.
  41. a b The United States and the Holocaust: why Auschwitz was not bombed? (ang.). Holocaust Encyclopedia. [dostęp 2019-03-05].
  42. Fourth Inaugural Address of Franklin D. Roosevelt (ang.). Yale Law School. [dostęp 2018-08-11].
  43. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 704.
  44. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 705.
  45. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 706.
  46. Armond Goldman, Elizabeth Schmalstieg, Daniel Freeman, Daniel Goldman i inni. What was the cause of Franklin Delano Roosevelt’s paralytic illness?. „Journal of Medical Biography”. 11, s. 232-240, 2003. Royal Society of Medicine. ISSN 0967-7720 (ang.). 
  47. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 665.
  48. a b J. E. Smith: FDR. s. 153.
  49. J. E. Smith: FDR. s. 160.
  50. L. Pastusiak: Panie Białego Domu. s. 410.
  51. L. Pastusiak: Panie Białego Domu. s. 421.

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Franklin Delano Roosevelt" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy