Czarna księga komunizmu


Czarna księga komunizmu w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Czarna księga komunizmu (fr. Le Livre noir du communisme. Crimes, terreur, répression) – książka wydana w 1997 roku, napisana przez francuskich autorów związanych z Centre national de la recherche scientifique.

Autorzy w książce wydanej w 80. rocznicę rewolucji październikowej postawili sobie cel przedstawienia bilansu ofiar w krajach rządzonych przez partie komunistyczne, oficjalnie przedstawiających się jako realizujące w praktyce założenia marksizmu. Książka odniosła olbrzymi sukces komercyjny i została przetłumaczona na wiele języków, a zarazem stała się obiektem ostrych polemik, w tym między samymi jej autorami.

Oprócz autorów wymienionych na stronie tytułowej książki, jego współautorami są: Rémi Kauffer, Pierre Rigoulot, Pascal Fontaine, Yves Santamaria i Sylvain Boulouque.

Spis treści

Zawartość | edytuj kod

Książka składa się z pięciu części ze wstępem i podsumowaniem autorstwa Stéphane Courtois:

Wstęp – Zbrodnie komunizmu – Stéphane Courtois

Część I – Państwo przeciw społeczeństwu. Przemoc, represje i terror w Związku Sowieckim – Nicolas Werth

Część II – Rewolucja światowa, wojna domowa i terror

  • Cień NKWD nad Hiszpanią – Stéphane Courtois, Jean-Louis Panné

Część III – Europa pod rządami komunizmu

Część IV – Komunizm w Azji: Między "reedukacją" a masakrą

  • Korea Północna. Wietnam, Laos: nasienie Smoka
    • Wietnam: bezdroża komunizmu wojennego – Jean-Louis Margolin
    • Laos: uciekająca ludność – Jean-Louis Margolin
  • Kambodża: w kraju niepojętej zbrodni – Jean-Louis Margolin

Część V – Trzeci Świat

Dlaczego ?Stéphane Courtois

Książka koncentruje się przede wszystkim na prezentacji systemów panujących w ZSRR i Chinach. Część poświęcona ZSRR opisuje funkcjonowanie systemu represji od listopada 1917 r., epoki stalinowskiej, czystki w ZSRR, deportacje ludności oraz walkę z przeciwnikami politycznymi prowadzoną od 1917. Rozdziały opisujące historię Chin koncentrują się na rewolucji kulturalnej, sytuacji w Tybecie, wielkim skoku oraz represjach przeprowadzanych przez partię.

W mniejszym stopniu w książce opisane zostały wydarzenia mające miejsce w Bloku Wschodnim; autorzy koncentrują się głównie na wielkich wystąpieniach społecznych przeciw władzy i na procesie ugruntowywania się rządów partii komunistycznych. Osobne rozdziały poświęcono również Korei Północnej, Kambodży, Kubie oraz interwencji radzieckiej w Afganistanie. Wreszcie Stéphane Courtois podejmuje próbę oszacowania ilości ofiar represji, którą określa jako w sumie blisko 100 milionów ofiar śmiertelnych[1]. Ten sam autor napisał rozdział wprowadzający, w którym porównuje praktykę komunizmu do narodowego socjalizmu i wnioskuje, iż krwawe represje są wpisane w same założenia ideologii komunistycznej.

Szacowana liczba ofiar komunizmu według autorów | edytuj kod

We wstępie Stéphane Courtois zauważa, że "(...) reżimy komunistyczne wykroczyły poza jednostkowe zabójstwa i lokalne lub okolicznościowe masakry i uczyniły ze zbrodni masowej prawdziwy system rządów"[2]. Twierdzi, że śmiertelne żniwo komunizmu to 94 miliony ofiar[3]. Liczba ofiar w poszczególnych krajach wynosi:

Według S. Courtois reżimy komunistyczne są odpowiedzialne za większą liczbę ofiar śmiertelnych niż jakiekolwiek inne idee czy ruchy polityczne, włączając w to nazizm. W przytoczone statystyki wliczone zostały ofiary egzekucji, głodu, śmierci będących rezultatem deportacji, uwięzienia czy wynikłe z przymusowej pracy.

Sowieckie represje | edytuj kod

Represje i głód występujące w ZSRR pod reżimami Włodzimierza Lenina oraz Józefa Stalina opisane w książce:

  • egzekucje dziesiątek tysięcy zakładników i więźniów;
  • masakra setek tysięcy zbuntowanych robotników i chłopów w latach 1918-1922;
  • głód w 1922 roku, który spowodował śmierć 5 milionów osób;
  • likwidacja i zesłanie Kozaków dońskich w 1920 roku;
  • dziesiątki tysięcy zmarłych w obozach koncentracyjnych w latach 1918-1930;
  • zesłanie 2 milionów kułaków (lub rzekomych kułaków) w okresie 1930-1932;
  • 6 milionów Ukraińców zmarłych wskutek sprowokowanego głodu (Hołodomoru), któremu nie próbowano zaradzić, w latach 1932-1933;
  • deportacja setek tysięcy Polaków, Ukraińców, Bałtów, Mołdawian i mieszkańców Besarabii w latach 1939-1941 i 1944-1945;

Porównanie komunizmu do nazizmu | edytuj kod

S. Courtois uważa, że komunizm i nazizm jako systemy totalitarne różnią się od siebie w stopniu jedynie nieznacznym. Dowodzi, że reżimy komunistyczne spowodowały śmierć szacunkowo 100 milionów ludzi w porównaniu do szacunkowej liczby 25 milionów ofiar nazistów. S. Courtois twierdzi, że metody eksterminacji stosowane przez Nazistowskie Niemcy zostały zapoczątkowane przez komunistów i mogły stanowić inspirację dla nazistów[5].

Jako przykład przytoczona została wypowiedź Rudolfa Hoessa, organizatora obozu w Oświęcimiu i jego pierwszego komendanta:

Courtois zauważa także, że sowieckie ludobójstwa ludności zamieszkującej Kaukaz i eksterminacje dużych grup społecznych w Rosji nie różniły się znacznie od analogicznych praktyk stosowanych przez nazistów. Oba systemy – komunistyczny i nazistowski działały w przekonaniu, że "pewna część ludzkości nie ma prawa do istnienia; różnica bowiem polega jedynie na tym, że nazistowski podział rasowy i terytorialny zastępuje podział na warstwy (klasy)"[7].

a także:

Niemieckie wydanie | edytuj kod

W niemieckim wydaniu znalazł się dodatkowy rozdział nt. komunistycznego reżimu w NRD zatytułowany "Die Aufarbeitung des Sozialismus in der DDR". Składają się na niego dwa podrozdziały: "Politische Verbrechen in der DDR" autorstwa Ehrharta Neubertza oraz "Vom schwierigen Umgang mit der Wahrnehmung" pióra Joachima Gaucka[9].

Kontrowersje wokół książki | edytuj kod

Polemika między autorami | edytuj kod

Już po publikacji całości pracy, razem z artykułem wstępnym Courtoisa, trzech współautorów – Nicolas Werth, Jean-Louis Margolin i Karel Bartošek – zaprotestowało przeciwko wysuwanym przez niego tezom, jak i przedstawionym liczbom ofiar represji. Na łamach Le Monde przedstawili następujące zarzuty:

  • Dokonanie całkowitego utożsamienia doktryny i teorii komunistycznej z praktyką krajów, w których rządziły partie powołujące się na komunizm – zbyt jednostronne przyjęcie założenia, iż masowe represje wynikały już z opracowanych przez Marksa koncepcji ekonomicznych i społecznych.
  • Zestawienie ze sobą narodowego socjalizmu i komunizmu jako doktryn o równym stopniu zbrodniczości mimo ogromnych różnic w ich teoretycznych podstawach.
  • Mało konkretna (podawanie w różnych miejscach książki 85, 95 lub 100 milionów) liczba ofiar, w dodatku niezgodna z sumą badań naukowców zajmujących się niezależnie od siebie ZSRR, Europą wschodnią i azjatyckimi krajami komunistycznymi, wskazującymi niemożność dokładnego ustalenia tej liczby i szacujących ją w granicach 65-93 milionów. W tekście padł nawet zarzut o obsesyjnym dążeniu Courtoisa do osiągnięcia liczby 100 milionów.

Autorzy dodawali również, że Courtois niezwykle pobieżnie potraktował problem oceny związku między założeniami teoretycznymi komunizmu a praktyką sprawowania władzy przez partie powołujące się na marksizm lub marksizm-leninizm. Podkreślając, iż nie mają zamiaru zaprzeczać istnieniu pewnych elementów niedemokratycznych w samym marksizmie, zarzucili autorowi wstępu całkowite pominięcie tego kluczowego pod wieloma względami zagadnienia i idące za tym radykalne uproszczenie wymowy całej książki. Werth, zajmujący się w książce ZSRR, zaznaczał, iż sam w toku wieloletnich badań oszacował liczbę ofiar totalitaryzmu radzieckiego na 15 milionów, nie zaś na podane przez Courtoisa 20 mln. Podobnie Margolin zarzucił Courtoisowi zawyżenie liczby ofiar w Wietnamie[10]. Courtois odpowiedział na wszystkie powyższe kontrowersje jedynie twierdzeniem, iż wskazane wątpliwości wynikają z poglądów lewicowych reprezentowanych przez Wertha i Margolina, a nie z badawczej rzetelności. Z kolei Bartošek i Werth podkreślali prawicowe poglądy Courtoisa, niedwuznacznie wynikające z treści redagowanego przezeń periodyku historycznego Communisme[10].

Na skutek kontrowersji pomiędzy autorami został zmieniony tytuł książki, który pierwotnie miał brzmieć Księga zbrodni komunistycznych i nie posiadał podtytułu[10].

Negatywne opinie o książce | edytuj kod

Książka wywołała również ożywioną dyskusję między badaczami niezwiązanymi z jej powstawaniem. Zdaniem niektórych badaczy niezwykle ryzykowne (czy wręcz manipulatorskie, jak to określał Marc Ferro[11]) jest uznanie państw tak różnych w założeniach teoretycznych i praktyce do jednej kategorii "państw komunistycznych"[12]. Podkreślany był fakt, że używanie słowa "komunizm" jako określenia systemu państwowego ZSRR, Chin i innych opisanych przykładów było wielokrotnie kwestionowane i to przez autorów reprezentujących różne opcje polityczne, z uwagi na rozbieżności między praktyką tych państw a teorią, na którą się powoływały. Niewiele pomogło tutaj zaproponowanie przez Courtoisa definicji państwa komunistycznego jako "państwa rządzonego przez monopartię otwarcie powołującą się na marksizm-leninizm". M.in. Maurice Nadeau uznał taką koncepcję komunizmu za ogromną manipulację ideologiczną, wskazując, iż sam marksizm nigdzie nie nawołuje do budowy państwa totalitarnego, zaś poprawne i ustalone we francuskiej tradycji historiograficznej określenia analizowanych systemów totalitarnych to odpowiednio stalinizm i maoizm[13].

Krytycznie o książce wypowiadały się środowiska radykalnie lewicowe i komunistyczne, zarzucając jej otwarte fałszowanie historii w doraźnych celach politycznych, sztuczne spłycanie wydarzeń oraz zestawianie ze sobą ruchów masowych o skrajnie różnej genezie i podłożu. Zdaniem tych krytyków równie nieuprawnione było formułowanie tez o logicznej kontynuacji leninizmu i stalinizmu oraz wywołaniu wojny domowej przez Lenina, a w pierwszej kolejności zrównanie komunizmu i nazizmu.

Część historyków zarzucała Courtoisowi nie tylko zawyżenie statystyk ofiar komunizmu, ale i równoległe zaniżenie liczby ofiar nazizmu, co zdaniem m.in. Jeana Beckera nie tylko nie miało historycznego znaczenia (zwłaszcza w świetle pozostałych zarzutów o zbyt swobodne traktowanie definicji komunizmu), ale i w ostatecznym rozrachunku jedynie wybielało działalność hitlerowców, czyniąc ich zbrodnie stosunkowo mało istotnymi w porównaniu z tymi wywołanymi przez partie komunistyczne[14]. Z kolei historyk amerykański J. Arch Getty zarzucił Courtoisowi zbyt uproszczoną arytmetykę ofiar, wspólne zliczanie ofiar świadomych i planowych egzekucji z osobami, które zmarły na skutek niekompetencji władz, także lokalnych, a także problemów wywołanych przez interwencję lub wcześniejszą sytuację w opisanym kraju[15].

Opinie pozytywne o książce | edytuj kod

Krytykom zarzucano traktowanie zbrodni komunistycznych jako tematu tabu oraz niechęć ze zmierzenia się z konsekwencjami nieudanego eksperymentu społecznego:

Komentatorzy negowali również zarzut, że zbrodnie komunistyczne były jedynie "wypaczeniami" generalnie pozytywnej ideologii:

Liczne pozytywne opinie o książce zostały zaprezentowane w Stanach Zjednoczonych oraz w krajach Europy Wschodniej. New York Times, Wall Street Journal, National Review i Evening Standard wydały pozytywne recenzje książki, podkreślając jej wyjątkowość w dotychczasowej literaturze poświęconej komunizmowi i całościowe ujęcie problemu[18].

Wielu historyków amerykańskich podkreślało, że wiele z najostrzej krytykowanych danych liczbowych było przedstawianych już wcześniej, zaś nowe są potwierdzone przez otwieranie archiwów radzieckich[19]. Niektórzy uważają natomiast, że liczba ofiar podana przez autora jest zaniżona.

Pozytywnie o książce wypowiadali się również Martin Malia i Anne Applebaum[18]. Wielu publicystów wskazywało, że jest to pierwsza tak obszerna i syntetyczna praca podsumowująca skutki stulecia fascynacji ideologią komunistyczną i nie usprawiedliwiająca ich "błędami i wypaczeniami"[16].

Próba oszacowania ofiar ZSRR i porównanie go do narodowego socjalizmu pojawia się również w książce Timothy Snydera[20].

Krytyka polityczna | edytuj kod

Lionel Jospin i Władimir Putin – odnieśli się do zarzutów przedstawionych w "Księdze..." argumentem, że zbrodnicze działania komunistów wpisywały się w "logikę historyczną" i dlatego powinny podlegać ocenie odmiennej, niż zbrodnie narodowych socjalistów[21].

Odbiór | edytuj kod

W ciągu trzech lat od wydania sprzedanych zostało ok. 700 tys. egzemplarzy książki w 16 językach[22].

W 1998 wydawnictwo Le Temps des Cerises wydało planowaną jako odpowiedź na zarzuty Czarnej księgi komunizmu Czarną księgę kapitalizmu.

W 2002 roku we Francji wydany został suplement – drugi tom "Księgi" zawierający m.in. odpowiedź autora na zarzuty wysuwane wobec pierwszego tomu[16].

Recenzje w języku polskim | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek, Jean-Louis Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowaniaISBN 83-7180-326-5​ Warszawa 1999 s. 26.
  2. Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek, Jean-Louis Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, ISBN 83-7180-326-5, Warszawa 1999, s. 25
  3. a b Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek, Jean-Louis Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, ISBN 83-7180-326-5, Warszawa 1999, s. 26-27
  4. Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek, Jean-Louis Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, [[Stéphane Courtois|​ISBN 83-7180-326-5​]], Warszawa 1999, s. 31-32
  5. Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek, Jean-Louis Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania,ISBN 83-7180-326-5​, Warszawa 1999, s. 36
  6. Rudolf Hoss, „Autobiografia Rudolfa Hossa, komendanta obozu oświęcimskiego", tłum. Wiesław Grzymski, Wyd. Prawnicze, Warszawa 1990, s. 159
  7. Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek, Jean-Louis Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, ISBN 83-7180-326-5, Warszawa 1999, s. 37
  8. Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek, Jean-Louis Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, ISBN 83-7180-326-5, Warszawa 1999, s. 37-38
  9. Stéphane Courtois, Joachim Gauck, Ehrhart Neubert i wsp., Das Schwarzbuch des Kommunismus. Unterdrückung, Verbrechen und Terror. (1998) Piper Verlag, ISBN 3-492-04053-5, München, 2004
  10. a b c Le Monde, 31 października 1997
  11. Marc Ferro, « Réplique au Livre noir », review du Siècle des communismes, Le Monde diplomatique, novembre 2000, p. 31.
  12. Alain Blum, « Historiens et communisme : condamner ou comprendre », Le Monde, 18 novembre 1997, p. 17.
  13. La Quinzaine littéraire, n° 728, grudzień 1997
  14. Le Livre noir du communisme : de la polémique à la compréhension, Vingtième siècle. Revue d'histoire, n° 59, lipiec-wrzesień 1998, s. 177-179
  15. The Future Did Not Work, The Atlantic Monthly, Boston, t.285, marzec 2000, s. 113.
  16. a b c Jacek Kubiak: „Czarna księga komunizmu” – ciąg dalszy.... Tygodnik Powszechny, 2003.
  17. Reklama ze Stalinem. Polityka, 1999.
  18. a b Harvard University Press: The Black Book of Communism (ang.)
  19. Arno Joseph Mayer, Les Furies : Violence, vengeance, terreur aux temps de la Révolution française et de la Révolution russe, Fayard, 2002, s.10-11
  20. Skrwawione ziemie. 2011. ISBN 978-83-247-2278-5.
  21. Leopold Unger: Putin i "Czarna księga komunizmu". 2007.
  22. Le Monde, 21 września 2000.
Kontrola autorytatywna (utwór pisany):
Na podstawie artykułu: "Czarna księga komunizmu" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy