Cezary Pawłowski


Cezary Pawłowski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Cezary Anatol Pawłowski (ur. 1895 w Łomży, zm. 28 grudnia 1981 w Warszawie) – polski fizyk (specjalność – radiologia ogólna i przemysłowa, miernictwo radiologiczne, ochrona radiologiczna), uczeń Marii Skłodowskiej-Curie, współtwórca Centrum Onkologii w Warszawie i animator rozwoju fizyki medycznej w Polsce, związany z Uniwersytetem Warszawskim i Politechniką Warszawską.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Okres przed II wojną światową | edytuj kod

Urodził się w roku 1895 w Łomży. Po studiach fizycznych w Odessie, na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Uniwersytetu Odeskiego, pracował w tej uczelni, jako asystent. Po odzyskaniu suwerenności Polski w roku 1919 rozpoczął pracę w Zakładzie Doświadczalnym Uniwersytetu Warszawskiego, kierowanym przez prof. Stefana Pieńkowskiego. Uzyskał doktorat filozofii w zakresie fizyki w roku 1926[1][2].

W tych latach działała już w Warszawie Pracownia Radiologiczna, utworzona w roku 1913[a] przy Towarzystwie Naukowym Warszawskim, której kierownictwo objęła Maria Skłodowska-Curie (od 1926 była kierownikiem honorowym); w roku 1921 podarowała ona Pracowni 100 mg bromku radu i przekazała 1000 dolarów od polonii amerykańskiej. W tym samym roku utworzono Towarzystwo Instytutu Radowego z Radą Naukową, do której należał Stefan Pieńkowski[b].

W końcu roku 1923 – z okazji 25-lecia odkrycia radu – rozpoczął działalność Komitet „Daru Narodowego dla Marii Skłodowskiej-Curie”. Tym Darem Polaków miał się stać Instytut Radowy imienia Marii Skłodowskiej-Curie, który – zgodnie z jej wizją (marzeniem) – byłby centralną instytucją państwową doskonalszą od paryskiego Instytutu Radowego, ponieważ nie ograniczałby się do naukowej działalności w dziedzinie fizyki – łączyłby działalność naukową z działalnością leczniczą, we własnym szpitalu. O Instytucie Radowym w Paryżu Maria Skłodowska-Curie mówiła m.in.[3]:

lub, oceniając jego organizację[3]:

Na czele „Komitetu Daru Narodowego” stanęli: Prezydent Stanisław Wojciechowski i Marszałek SenatuWojciech Trąmpczyński[3]. W czerwcu 1925 roku wmurowano, w obecności Marii Skłodowskiej-Curie i prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, akt erekcyjny pod budowę zaprojektowanego z rozmachem gmachu Instytutu Radowego w Warszawie[4]. W tym samym roku Maria Skłodowska-Curie napisała do prof. Stefana Pieńkowskiego[3]:

Maria Skłodowska-Curie sadzi drzewo w czasie uroczystości otwarcia klinicznej części Instytutu Radowego (maj 1932); fragment przemówienia: Irena i Frédéric Joliot-Curie w Pracowni Fizycznej Instytutu Radowego w Warszawie w roku 1936 (w środku: prof. Cezary Pawłowski)

Przewidziano, że kierownictwo Działu Fizycznego obejmie dr Cezary Pawłowski, a kierownikiem Działu Klinicznego i Dyrektorem Instytutu będzie dr Franciszek Łukaszczyk. Cezary Pawłowski w roku 1927 otrzymał stypendium rządu francuskiego na wyjazd do paryskiego Instytutu Radowego[1][2]. Wspominał okres pobytu w Paryżu w słowach[3]:

Po ok. 4 latach pobytu w Paryżu wrócił do pracy na Uniwersytecie Warszawskim. Otrzymał stanowisko adiunkta w Zakładzie prof. Stefana Pieńkowskiego. Prowadził wykłady z promieniotwórczości; w roku 1933 uzyskał habilitację[1][2]. Nadzorował też budowę uniwersyteckiego gmachu Wydziału Fizyki przy ul. Hożej 69, za co otrzymał Srebrny Krzyż Zasługi[3].

W roku 1934 został – z rekomendacji Marii Skłodowskiej-Curie – kierownikiem Pracowni Fizycznej Instytutu Radowego[c]. Pracownia wkrótce zyskała renomę w świecie naukowym. Jej działalność wspierali małżonkowie Frédéric i Irène Joliot-Curie. Po otrzymaniu w roku 1935 Nagrody Nobla zakupili oni dla Instytutu duży elektromagnes, przekazany w dowód uznania i przyjaźni. Pomocy udzielała nieustannie dr Bronisława Dłuska, która m.in. zakupiła 100 mg radu. Codziennymi problemami Pracowni interesowała się też Maria Skłodowska-Curie. Fragment listu, który Cezary Pawłowski napisał do swojej Nauczycielki, ilustruje nie tylko zakres wykonywanych wówczas prac, ale również nieustające zainteresowanie Adresatki rozwojem Pracowni i Instytutu:

Maria Skłodowska-Curie zmarła w roku nadania tego listu (1934). W następnych latach jej Uczeń wytrwale zabiegał o realizację jej planów. W Pracowni Fizycznej, uruchomionej 30 października 1937 roku, zorganizowano Wzorcownię Rentgenowską i Laboratorium Ciał Promieniotwórczych; prowadzono ekstrakcję radonu, przygotowywano preparaty do leczenia nowotworów metodą radioterapii. Prof. Pawłowski zatrudnił w Pracowni czterech pracowników naukowych (m.in. prawdopodobnie dr. fiz. Jerzego Starkiewicza[d], również przeszkolonego w paryskim Instytucie Radowym) oraz mechanika i laboranta. Następcy twórców Pracowni (Barbara Gwiazdowska, Wojciech Bulski[5], Andrzej Pruszyński, Jerzy Tołwiński[6]) obszerne opracowanie „Historia Zakładu Fizyki Instytutu Onkologii w Warszawie w okresie kierownictwa prof. Cezarego Pawłowskiego” rozpoczynają mottem[3][7]:

II wojna światowa | edytuj kod

Na początku września 1939 roku w Instytucie znajdowało się 1033,21 mg radu RMS (symbol darowizny Marii Skłodowskiej-Curie), 533,00 mg radu MSC (dokupiony w roku 1938) i 320,00 mg radu należącego do Szpitala Miejskiego w Cieszynie (depozyt przekazany w sierpniu 1939 na wypadek wojny)[e]. W czasie bombardowań Warszawy pojemniki z radem były zakopane w ogrodzie przyjaciół dyr. Franciszka Łukaszczyka w Józefowie, gdzie dyrektor przeniósł je w plecaku (słabo zabezpieczając osłonami ołowianymi)[3].

Po kapitulacji, w okresie okupacji niemieckiej, Instytut częściowo wznowił działalność jako Szpital Miejski. Dyrektor ukrył rad w kanałach wentylacyjnych, pozostawiając w kasie radowej tylko jego część, wkrótce zarekwirowaną przez gestapo. Udało mu się przekonać Niemców (z wykorzystaniem sfałszowanej dokumentacji), że reszta radu została wywieziona z kraju przez wycofujące się Wojsko Polskie. Szpital Miejski otrzymał zgodę na prowadzenie terapii radem w ograniczonym zakresie. Legalnie stosowano rad kupiony lub wypożyczony od prywatnych właścicieli, a zasoby ukryte pozwalały tajnie rozszerzyć tę działalność. Po kapitulacji powstania warszawskiego rad z tajnych schowków i z kasy radowej prof. Łukaszczyk wyniósł z Instytutu – z pomocą żony (pod pozorem wynoszenia przechowywanych w gabinecie okryć zimowych) – i wywiózł do Poronina. W kasie zostawił falsyfikaty, przygotowane wcześniej w porozumieniu z AK (zostały wkrótce „zarekwirowane” przez Niemców)[3].

Nie jest jasne, czy w tych bardzo ryzykownych działaniach, zmierzających do zabezpieczenia radu RMS i MCS przed rabunkiem lub zniszczeniem, uczestniczyli członkowie zespołu Pracowni Fizycznej. Wiadomo, że doc. Cezaremu Pawłowskiemu udało się zabezpieczyć cenną aparaturę tej Pracowni, w tym aparat rentgenowski do nuklearnej terapii głębokiej – Gaiffe-Gallotet Pillon. Przechowywane w Pracowni w szklanych naczyniach promieniotwórcze roztwory, m.in. dar dr Dłuskiej – roztwór bromku radu (100 mg), doc. Pawłowski odparował, a otrzymane osady rozłożył na platynowych płytkach i zakopał w ogrodzie Instytutu, w zalutowanym blaszanym naczyniu z pieczęcią Pracowni[3].

W czasie okupacji wykonywał pomiary promieniowania X w placówkach służby zdrowia; uczestniczył też w tajnym nauczaniu młodzieży akademickiej[3][1][2] (zob. np. tajne nauczanie na UW).

Okres powojenny | edytuj kod

Dawny Instytut Radowy; budynek Centrum Onkologii przy ulicy Wawelskiej Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie – współcześnie

W roku 1945 Cezary Pawłowski był zatrudniony w Uniwersytecie Poznańskim, a w roku następnym został mianowany profesorem i otrzymał stanowisko na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej.

Zaangażował się w tworzenie – wraz z Juliuszem Kellerem i Stanisławem Nowosielskim[8] – Sekcji Elektrotechniki Medycznej[f] – jednostki kształcącej studentów uczelni technicznej w zakresie technik stosowanych w medycynie, jednej z pierwszych jednostek o takim profilu w skali świata[9]. Dla studiujących ten kierunek prowadził wykłady z: „Radiologii ogólnej”, „Radiologii przemysłowej”, „Miernictwa radiologicznego”, „Miernictwa ciał promieniotwórczych” i „Ochrony radiologicznej”. Absolwenci tzw. „Elektromedycyny” i dyplomanci byli kierowani na zagraniczne praktyki. W kolejnych latach Sekcję przeniesiono na Wydział Łączności[g], na którym prof. Pawłowski kierował Katedrą Radiologii; był również dziekanem tego wydziału[1][2].

Do grupy pierwszych absolwentów „Elektromedycyny” należał Antoni Wasilewski (1920–2004) – jeden z ocalonych jeńców Katynia, pierwszy współpracownik Cezarego Pawłowskiego w powojennym Zakładzie Fizyki Centrum Onkologii (przedwojennej Pracowni Fizycznej Instytutu Radowego). W roku 1948, jako student IV roku (dyplomant), otrzymał od prof. Pawłowskiego propozycję włączenia się do przygotowań budynku przy ul. Wawelskiej 15 – wypalonego i zrujnowanego po upadku powstania warszawskiego – do ponownego uruchomienia działalności badawczej (w odbudowanym głównym gmachu Instytutu działał już wówczas szpital onkologiczny)[3].

Prace przygotowawcze były niezmiernie trudne, przede wszystkim ze względu na skażenie radiologiczne wnętrza budynku i brak sprzętu, który jest stosowany współcześnie w czasie dekontaminacji. Najbardziej skażone było „emanatorium” – pomieszczenie, w którym poprzednio znajdowała się m.in. zniszczona szklana aparatura do ekstrakcji radonu i inne potłuczone naczynia, zanieczyszczone promieniotwórczymi izotopami. Ściany emanatorium fluoryzowały w ciemności, czego przyczyną było prawdopodobnie świecenie napromieniowanych związków cynku, zawartych w białej farbie olejnej. Zapewnienie minimum bezpieczeństwa – sobie i robotnikom budowlanym – wymagało od prowadzącego prace nie tylko wiedzy (nabytej w czasie studiów i praktyki w szwedzkiej wytwórni aparatów rentgenowskich i elektromedycznych), lecz również wielkiej pomysłowości. Antoni Wasilewski zastosował filmy rentgenowskie, których zaczernienie pozwalało orientacyjnie określać dawki promieniowania (po przeskalowaniu promieniowaniem gamma radu). Miejsca, z których należało skuć tynk, lokalizował z użyciem kawałków fluoryzującego ekranu rentgenowskiego[3].

W roku 1949 prof. Pawłowski zaczął angażować nowych pracowników; oficjalnie został mianowany na kierownika Zakładu Fizyki w roku 1951. Członkami zespołu Zakładu byli, poza pracownikami, liczni studenci „Elektromedycyny” wykonujący dyplomowe prace inżynierskie, magisterskie lub odbywający praktyki, wśród nich – przyszli profesorowie fizyki medycznej. Troszcząc się o utrzymanie więzi Zakładu z Katedrą Radiologii PW prof. Pawłowski organizował cotygodniowe wspólne seminaria pracowników i dyplomantów. Dbał również o zachowanie pamięci o Marii Skłodowskiej-Curie, dla której odczuwał podziw graniczący z czcią.

Pod kierownictwem Cezarego Pawłowskiego w Zakładzie uruchomiono m.in. dwie kabiny i sterownie terapeutycznych aparatów rentgenowskich, laboratorium chemiczne, ciemnię fotograficzną, pracownię szklarską, pracownię elektroniczną, warsztat mechaniczny wyposażony w precyzyjne obrabiarki (tokarki, frezarkę, wiertarki). Fachowy i entuzjastyczny zespół nowych pracowników Zakładu budował prototypy urządzeń pomiarowych i wytwarzał aparaty, których wówczas nie można było kupić w kraju ani sprowadzić z zagranicy[3].

Poza pracami projektowo-konstrukcyjnymi wykonywano liczne prace o charakterze pomiarowym, na rzecz Instytutu i różnych placówek terenowych. W porozumieniu z Ministerstwem Zdrowia i Opieki Społecznej prof. Pawłowski zorganizował m.in. Centralną Pracownię Pomiarów Radiologicznych (CPPR), której zadania przejęło w roku 1957 Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR). Na jego czele stanął Jerzy Peńsko, jeden z absolwentów „Elektromedycyny” i członków zespołu Zakładu Fizyki[3].

Cezary Pawłowski odszedł z Zakładu Fizyki w roku 1956[h]. Podjął tę decyzję negatywnie oceniając możliwości równoprawnej interdyscyplinarnej współpracy naukowej (między lekarzami i fizykami). Sytuację komentował już w roku 1953. W liście do dyrekcji Instytutu Onkologii napisał wówczas m.in.[3]:

W Politechnice Warszawskiej Cezary Pawłowski pracował do przejścia na emeryturę (1965). Zmarł w Warszawie 28 grudnia 1981 roku[1][2].

Badania naukowe | edytuj kod

W okresie poprzedzającym wyjazd do Paryża Cezary Pawłowski badał promieniowanie beta izotopów promieniotwórczych powstających w jądrowych reakcjach z neutronami oraz jonizację kolumnową wywołaną przez naładowane cząstki ciężkie. W czasie czterech lat pobytu w paryskim Instytucie Radowym zajmował się m.in.[1][2]:

  • zjawiskami obserwowanymi w cienkich warstwach poddawanych działaniu promieniowania alfa,
  • badaniami protonów emitowanych ze związków wodoru naświetlanych promieniowaniem alfa,
  • badaniami reakcji jądrowych zachodzących w lekkich pierwiastkach pod wpływem promieniowania alfa polonu.

Niektóre z tych prac otrzymały wyróżnienia Conceil de L’Université de Sorbonne[1][2].

Po II wojnie światowej – wraz ze swoimi uczniami i współpracownikami z Zakładu Fizyki – opracował technologię produkcji liczników Geigera-Müllera, wprowadził filmy rentgenowskie jako test do ochrony radiologicznej, wyznaczył równoważnik pochłaniania promieniowania rentgenowskiego barytu, zbudował pierwszą w Polsce „bombę radową” (aparat do telecurieterapii). Prowadził też fantomowe badania rozkładów dawek przy wielopolowym napromieniowaniu[1][2].

Polskie Towarzystwo Fizyki Medycznej | edytuj kod

Pierwsi absolwenci Sekcji Elektrotechniki Medycznej, utworzonej przez Cezarego Pawłowskiego, Juliusza Kellera i Stanisława Nowosielskiego na Wydziale Elektrycznym PW, często bezskutecznie poszukiwali możliwości współpracy z przedstawicielami świata polskiej medycyny (wielu z nich zatrudniono w Instytucie Fizyki Jądrowej, utworzonym w roku 1955). W następnych latach stosunek do fizyki medycznej stopniowo się zmieniał, głównie dzięki aktywności założycieli i członków Polskiego Towarzystwa Fizyki Medycznej. Zostało założone w roku 1965 z udziałem uczniów i byłych współpracowników prof. Cezarego Pawłowskiego. Towarzystwo nazwano jego imieniem[10][1][2].

Publikacje i archiwalna korespondencja | edytuj kod

Wybór według opracowania „Historia Zakładu Fizyki Instytutu Onkologii w Warszawie w okresie kierownictwa prof. Cezarego Pawłowskiego”[3]:

  • Pawłowski C., Maria Skłodowska-Curie (7.11.1867-4.7.1934). Postępy Fizyki 1967; 18(4): 337-362
  • Pawłowski C., List do Marii Skłodowskiej-Curie z dnia 9.02.34. W: Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie.1881-1934. Red. Kabzińska K, Malewicz MH, Piskurewicz J, Różewicz J. Instytut Historii Nauki PAN, Polskie Towarzystwo Chemiczne, Warszawa, 1994 (w tej pracy również: Skłodowska-Curie M., List do prof. Stefana Pieńkowskiego z dnia 7.10.1936).
  • Pawłowski C., Zdobycze naukowe Marii Skłodowskiej-Curie i nadane przez nią kierunki prac badawczych w Paryskim Instytucie Radowym. W: Wkład Marii Skłodowskiej-Curie do nauki. Red. Hurwic J., Państwowe Wydawnictwa Naukowe, Warszawa 1954; 105-186
  • Pawłowski, C., Ekwiwalentometr – przyrząd do wyznaczania równoważników pochłaniania promieniowania X. Zeszyty Naukowe Politechniki Warszawskiej 1955;7: 3-19
  • Pawłowski C., Krajowy baryt (ciężki szpat) w zastosowaniu do rentgenowskich urządzeń

ochronnych. Zeszyty Naukowe Politechniki Warszawskiej 1955; 6: 97-140

  • Pawłowski C., Przepisy o środkach ochronnych zabezpieczających lekarzy, pracowników

pomocniczych i chorych w czasie stosowania promieni X do celów rozpoznawczych i leczniczych oraz warunki pracy lekarzy i personelu pomocniczego w zakładach rentgenologicznych. Lekarski Instytut Naukowo Wydawniczy, Warszawa 1947

  • Pawłowski C., List do dyrektora Instytutu Onkologii – F. Łukaszczyka jako odpowiedź na oświadczenie Dyrektora na Kolegium Instytutu w dniu 6.11.1953. Materiały archiwalne Zakładu Fizyki Medycznej Centrum Onkologii w Warszawie.
  • Pawłowski C., Listy: do dyrektora Instytutu Onkologii – F. Łukaszczyka z dn.7.2.1953.; do dyrektora Instytutu Onkologii – W. Jasińskíego z dn.19.l1.1962. Materiały archiwalne Zakładu Fizyki Medycznej Centrum Onkologii w Warszawie.

Uwagi | edytuj kod

  1. Komitet do Badania i Zwalczania Raka powstał kilka lat wcześniej (1906); od roku 1921 działał jako Polski Komitet Zwalczania Raka.
  2. W skład Rady Naukowej Towarzystwa Instytutu Radowego wchodzili, poza Stefanem Pieńkowskim, Franciszek Czubalski (przewodniczący), Kazimierz Białoszewski, Bronisława Dłuska (dr medycyny, siostra Marii Skłodowskiej-Curie, będąca jej pełnomocnikiem), Alicja Dorabialska, Ludwik Paszkiewicz, Józef Skłodowski (brat Marii Skłodowskiej-Curie), Wojciech Świętosławski, Adolf Wojciechowski
  3. W kolejnych latach Pracownia Fizyczna została przekształcona w Zakład Fizyki Instytutu Onkologii. Cezary Pawłowski kierował nim do roku 1956.
  4. Jerzy Starkiewicz – syn dr. Szymona Starkiewicza i brat prof. Witolda Starkiewicza, po zakończeniu wojny pozostał w Anglii.
  5. Cena radu wynosiła wówczas ok. 100 tys. dolarów/gram.
  6. Późniejsza nazwa – Elektrotechnika Medyczna i Jądrowa.
  7. Obecny Wydział Elektroniki i Technik Informacyjnych
  8. 17 marca 1956 zmarła Irène Joliot-Curie, okazująca nieustające zainteresowanie (również po wojnie) rozwojem placówki kierowanej przez Cezarego Pawłowskiego.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j Cezary Pawłowski (1895-1981). W: Strona internetowa Instytutu Radioelektroniki PW [on-line]. www.ire.pw.edu.pl. [dostęp 2013-09-22].
  2. a b c d e f g h i j Cezary Pawłowski (1895-1981). W: Sylwetki Automatyków i Pomiarowców na stronie internetowej SEP (Sekcja Automatyki i Pomiarów) [on-line]. apw.ee.pw.edu.pl. [dostęp 2013-09-22].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q Barbara Gwiazdowska, Wojciech Bulski, Andrzej Pruszyński, Jerzy Tołwiński: Historia Zakładu Fizyki Instytutu Onkologii w Warszawie w okresie kierownictwa prof. Cezarego Pawłowskiego (pol.). W: Pol J Med Phys Eng, 2007; 13 (4): 183-238. PL ISSN 1425-4689 doi: 10.2478/v10013-007-0017-2 [on-line]. [dostęp 2016-02-09].; wersja skrócona; www.portalwiedzy.pan.pl]
  4. Instytut Radowy im. Marii Skłodowskiej-Curie Gmach Kliniczny i Pawilon Roentgena; Architekci: Tadeusz Zieliński, Zygmunt Wóycicki. Budowa: 1925-31. (pol.). W: Portal miłośników przedwojennej Warszawy [on-line]. warszawa1939.pl. [dostęp 2013-09-24].
  5. dr hab. Wojciech Bulski (pol.). W: OPI Ludzie Nauki [on-line]. nauka-polska.pl. [dostęp 2013-09-23].
  6. prof. dr hab. Jerzy Roman Tołwiński (pol.). W: OPI Ludzie Nauki [on-line]. nauka-polska.pl. [dostęp 2013-09-23].
  7. Barbara Gwiazdowska, Wojciech Bulski, Andrzej Pruszyński, Jerzy Tołwiński: Historia Zakładu Fizyki Medycznej Centrum Onkologii w Warszawie; Pracownia Fizyczna w okresie przedwojennym (pol.). W: Strona internetowa Zakład Fizyki Medycznej Centrum Onkologii - Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie [on-line]. zfm.coi.pl. [dostęp 2013-09-23].
  8. Stanisław Nowosielski (1906-1976) (pol.). W: Strona internetowa Instytutu Radioelektroniki PW [on-line]. www.ire.pw.edu.pl. [dostęp 2013-09-26].
  9. Grzegorz Pawlicki: Fizyka medyczna - fizyka w praktyce medycznej (pol.). W: XXXV Zjazd Fizyków Polskich, Białystok, 20–23 września 1999 [on-line]. [dostęp 2013-09-25].
  10. Historia PTFM. W: Strona internetowa Polskiego Towarzystwa Fizyki Medycznej [on-line]. [dostęp 2013-09-20].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Cezary Pawłowski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy