Białoruś


Na mapach: 53°31′42″N 28°02′48″E/53,528333 28,046667

Białoruś w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Białoruś, Republika Białorusi[1][a] (biał. Беларусь i, Рэспубліка Беларусь i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) i Ukrainą (na południu). W odróżnieniu od swoich sąsiadów nie ma dostępu do morza. Jest to największe pod względem powierzchni państwo śródlądowe w Europie.

Białoruś jest członkiem założycielem ONZ i organizacji regionalnych i subregionalnych, tj. WNP, EaWG, ZBiR i OBWE. Jako jedyne państwo w Europie nie należy ona do Rady Europy.

Białoruska SRR była członkiem założycielem Organizacji Narodów Zjednoczonych i członkiem 8 organizacji wyspecjalizowanych ONZ[7]; obok Rosyjskiej FSRR i Ukraińskiej SRR była jedną z trzech republik radzieckich będących podmiotem prawa międzynarodowego. Od 1991 roku Białoruś jest państwem suwerennym.

Spis treści

Historia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Historia Białorusi. Magnus Ducatus Lithuania, Tobias Lotter, 1780 Zasięg terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1619 na tle współczesnej mapy Europy (w tym Białorusi).
Legenda:

     Korona Królestwa Polskiego

     Prusy – lenno Królestwa Polskiego

     Wielkie Księstwo Litewskie

     Inflanty – posiadłość Korony i Litwy

     Kurlandia – lenno Rzeczypospolitej

Granice deklarowane przez rząd Białoruskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie w 1919 r.

W IX wieku powstały księstwa wschodniosłowiańskie m.in. Księstwo połockie, Turowskie, Pińskie i Smoleńskie. W X wieku rozpoczęła się chrystianizacja Słowian wschodnich, zakończona dopiero w XV-XVI wieku. Ludność wschodniosłowiańska mówiąca językiem ruskim stanowiła większość w Wielkim Księstwie Litewskim. Na państwo księcia Witolda składała się Ruś Biała i Czarna, jak również częściowo Zaleska. Język ruski był w okresie panowania Giedyminowiczów językiem państwowym, zanim wyparty został przez język polski (oficjalnie w 1696 roku).

W konsekwencji rozbiorów Rzeczypospolitej Polskiej (lata 1793–1795) tereny na których istnieje współczesne państwo Białoruś przeszły pod władanie Rosji. Tłumiono wówczas wszelkie oznaki niezależności Rusinów – zaczynając od języka, poprzez likwidację unii brzeskiej na terenach wcielonych do Cesarstwa aż po odbieranie majątków szlachcie ruskiej.

Rusini wzięli udział w polskich powstaniach: listopadowym i styczniowym. Główni działacze polityczni tacy jak Konstanty Kalinowski i Zygmunt Sierakowski opowiadali się za wskrzeszeniem unii polsko-litewskiej. Za działalność patriotyczną spotykały ich represje ze strony carów (m.in. Zygmunt Sierakowski został powieszony w 1863, a Konstanty Kalinowski w 1864).

Koniec XIX wieku i początek XX to okres, w którym kształtuje się elita kulturalna i polityczna rozpowszechniająca ideę narodu białoruskiego. W roku 1902 Wacław Iwanowski powołuje Białoruską Partię Rewolucyjną, a rok później bracia Iwan i Anton Łuckiewiczowie powołują Białoruską Rewolucyjną Hromadę. Pierwsza legalna gazeta białoruska pod nazwą Nasza Dola wychodzi 1 września 1906 i jest nieoficjalnym pismem BSH.

25 marca 1918 Białoruś po raz pierwszy w historii (na krótko) ogłosiła niezależność – na części terytorium Białorusi okupowanym wówczas przez Niemcy ogłoszono państwo białoruskie pod nazwą Białoruska Republika Ludowa, które zakończyło swoje istnienie po wycofaniu się armii niemieckiej i proklamowaniu Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w styczniu 1919 roku. Miesiąc później, 27 lutego 1919 powołana została sowiecka Litewsko-Białoruska Republika Rad, która upadła 1 września 1919 roku.

23 lutego 1920 w Rydze przedstawiciele Polski oraz rządu na emigracji Białoruskiej Republiki Ludowej podpisali umowę o charakterze konwencji wojskowej mówiącej o wspólnej walce z bolszewikami Wojska Polskiego i Białoruskiej Armii Narodowej (którą dowodził gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz). 18 marca 1921 na mocy pokoju ryskiego tereny obecnej Białorusi podzielone zostały między Polskę a Rosję Radziecką. Głównym ośrodkiem kulturalnym inteligencji białoruskiej stało się Wilno oraz w niewielkim stopniu Białystok.

Po sowieckiej stronie kordonu dokonano reaktywacji Białoruskiej Republiki Radzieckiej (BSRR) początkowo ograniczoną terytorialnie do Mińska i okolic. W 1924 i 1926 przeniesiono spod jurysdykcji Rosyjskiej FSRR do Białoruskiej SRR: Połock, Witebsk, Homel i Mohylew. W wyniku agresji radzieckiej na Polskę 17 września 1939 do Białoruskiej SRR przyłączono wschodnią część Mazowsza, część Podlasia, Polesia i Grodno. W latach 1941–1944 Białoruś była okupowana przez wojska niemieckie. W okresie II wojny światowej kilka milionów Białorusinów walczyło w Armii Czerwonej (w tym ok. 400 tys. – w partyzantce); próby tworzenia struktur państwowych pod patronatem niemieckim nie znalazły szerszego poparcia. Niemcy wymordowali bardzo licznych na Białorusi Żydów, a także co najmniej 750 tys. białoruskiej ludności cywilnej. Po zakończeniu wojny znaczna część Polaków została wysiedlona w nowe granice Polski. Łączne straty wojenne Białorusi należą do największych w Europie: 2,5 mln zabitych i zamordowanych (ok. 28% ludności); kraj poniósł także duże straty w majątku narodowym[8]. W 1945 Ziemia Białostocka powróciła do Polski na mocy porozumienia z ZSRR.

Zmiany terytorialne BSRR

W celu zrównoważenia sił pomiędzy państwami zachodnimi a blokiem wschodnim w ONZ Białoruska SRR stała się pełnoprawnym członkiem ONZ, obok Rosyjskiej FSRR i Ukraińskiej SRR. Sytuacja ta wynikała z faktu przyznania członkostwa w ONZ dominiom brytyjskim.

26 kwietnia 1986 w ukraińskiej elektrowni atomowej w Czarnobylu doszło do jednej z największych na świecie katastrof atomowych w wyniku której został poważnie skażony fragment Białorusi.

Deklaracja suwerenności została uchwalona przez Radę Najwyższą 27 lipca 1990 roku. 8 grudnia 1991 zawarto Układ białowieski, który głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego i byt geopolityczny przestał istnieć, a na jego miejsce już suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali ze strony Białorusi – Stanisłau Szuszkiewicz, Rosji – Borys Jelcyn i Ukrainy – Leonid Krawczuk[9].

System polityczny Białorusi po 1994 przerodził się w republikę prezydencką, z wyraźnymi cechami państwa autorytarnego. Prezydentem niezmiennie pozostaje Alaksandr Łukaszenka, który oskarżany jest przez wielu obywateli i społeczność międzynarodową o łamanie praw człowieka[10]. Przez lata adwokatem białoruskich interesów na arenie międzynarodowej pozostawała Rosja, jednak po 2000 roku stosunki białorusko-rosyjskie weszły w fazę regularnych napięć i konfliktów, zwłaszcza na gruncie dostaw rosyjskich nośników energii[11].

Terytorium | edytuj kod

Pierwsze wzmianki o ziemiach określanych jako Biała Ruś pojawiły się w średniowieczu, lecz nazwę tę, w odniesieniu do terytorium, stosowano niekonsekwentnie. Jan z Czarnkowa określił tym mianem Księstwo połockie i takie same określenia pojawiają się w późniejszych kronikach krzyżackich. W Rzeczypospolitej w XVI wieku tą nazwą określano ziemie utracone na rzecz Moskwy w wojnie w latach 1558–1570 (Połock z zamkiem Turowla, część ziemi witebskiej z zamkami Ozierzyszcze i Uświat), a od początku XVII w. także wschodnie województwa Wielkiego Księstwa Litewskiego. Według Leksykonu Geograficznego Hilariona Karpińskiego z 1766 roku, Białoruś pod względem geograficznym obejmowała województwo mścisławskie, smoleńskie i połockie. W 1860 roku w Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda pod pojęciem Białoruś wzmiankowano 5 województw I Rzeczypospolitej. Oprócz wymienionych wcześniej, były to także województwo witebskie oraz mińskie (bez powiatu rzeczyckiego i mozyrskiego[12]). Od początku XX wieku terminem „Białoruś” zaczęto określać także, położone na zachód, tereny Czarnej Rusi, Grodzieńszczyzny oraz Polesia.

Symbole historyczne z lat 1918–1995 | edytuj kod

Ilustracje poniżej przedstawiają historyczne symbole Białorusi. Godło Białoruskiej SRR zawierało typowe elementy zawarte w godłach republik radzieckich: w centralnym miejscu umieszczony był sierp i młot – symbol sojuszu robotniczo-chłopskiego oraz najważniejszy element godła Związku Radzieckiego, a także wschodzące słońce – mające wyrażać świt, początek nowej ery w życiu kraju. Wcześniej (1927–1950) używano godeł, których wygląd był zbliżony, ale z kilkoma różnicami, m.in.: napis „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!” umieszczony był w czterech wersjach językowych: poza językiem białoruskim i rosyjskim, także w jidysz oraz po polsku. Na godle i fladze Białoruskiej SRR opierają się obecnie obowiązujące symbole kraju.

Biało-czerwono-biała flaga oraz herb Pogoń (biał. Пагоня) używane były przez Białoruską Republikę Ludową (1918–1919) oraz od momentu uzyskania niepodległości w 1991 do referendum w sprawie symboli narodowych w 1995. Herb nawiązuje do historycznej Pogoni Wielkiego Księstwa Litewskiego, które obejmowało swoim terytorium m.in. dzisiejszą Białoruś. Stąd podobieństwo do Pogoni – herbu Litwy (lit. Vytis).

Geografia | edytuj kod

 Osobne artykuły: Geografia BiałorusiRegionalizacja fizycznogeograficzna Białorusi. Rzeki Białorusi, dorzecza i wododział bałtycko-czarnomorski oraz Brama Smoleńska. Białoruś na zdjęciu satelitarnym, MODIS Terra, 29 czerwca 2010 Jezioro na Białorusi Mińsk

Białoruś graniczy od zachodu z Polską, od północy z Litwą i Łotwą, od wschodu z Rosją i od południa z Ukrainą. Nie ma dostępu do morza.

  • Całkowita granica lądowa: 2986 km
  • Długość granic z sąsiadującymi państwami: Łotwa 143 km, Litwa 462 km, Polska 416 km, Rosja 990 km, Ukraina 975 km
  • Najwyższy punkt: Góra Dzierżyńska (Święta Góra) 346 m n.p.m.
  • Najniższy punkt: Niemen 90 m n.p.m.

Największe miasta: Mińsk (stolica) – ponad 1,9 mln mieszkańców, Homel, Grodno, Witebsk, Mohylew, Bobrujsk, Brześć nad Bugiem, Baranowicze, Borysów, Pińsk, Orsza, Nowopołock, Mozyrz, Lida, Mołodeczno.

Na Białorusi kryteria przyznania statusu miasta precyzuje zarządzenie z 5 maja 1998 r. (Закон Республики Беларусь от 5 мая 1998 г. №154-З «Об административно-территориальном делении и порядке решения вопросов административно-территориального устройства Республики Беларусь»). Miasta podzielone są na kategorie:

  • stolica – Mińsk
  • miasta na prawach obwodu (города областного подчинения)
  • miasta na prawach rejonu (города районного подчинения).

W 2008 status miasta miało 112 miejscowości.

Na podstawie Zarządzenia Republiki Białorusi z 5 maja 1998 (Закон Республики Беларусь от 5 мая 1998 г. №154-З «Об административно-территориальном делении и порядке решения вопросов административно-территориального устройства Республики Беларусь») na Białorusi do kategorii osiedli typu miejskiego zalicza się:

  • osiedla miejskie (городские посёлки) – powyżej 2000 mieszkańców, z działalnością przemysłową i komunalną, udogodnieniami kulturalno-socjalne, działalnością handlową, obsługą mieszkańców;
  • osiedla wypoczynkowe (курортные посёлки, nazywane też osiedlami kurortowymi) – nie mniej niż 2000 mieszkańców, na terenie których znajdują się sanatoria, domy wypoczynkowe, pensjonaty, udogodnieniami kulturalno-socjalne, działalnością handlową, obsługą mieszkańców;
  • osiedla robocze (рабочие посёлки, nazywane też osiedlami fabrycznymi) – nie mniej niż 500 mieszkańców, położone w obszarach działalności przemysłowej, elektrowniach, budowach, stacjach kolejowych i innych.

Na dzień 1 lutego 2008 status ten ma:

  • 87 osiedli miejskich
  • 7 osiedli roboczych
  • 1 osiedle wypoczynkowe.

Polityka | edytuj kod

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Białorusi.

System polityczny na Białorusi jest autorytarny[13]. Władzy Łukaszenki i jego zwolenników przeciwstawiają się organizacje opozycyjne. Wśród organizacji opozycyjnych najsilniej działają Białoruski Front Ludowy oraz kampania społeczna Mów prawdę! Inne opozycyjne wobec rządów Łukaszenki siły to: Karta'97, Zjednoczona Partia Obywatelska, Białoruska Socjaldemokratyczna Partia (Hramada), Białoruska Socjaldemokratyczna Hramada, Białoruska Chrześcijańska Demokracja, Młody Front, Białoruska Partia Lewicy Sprawiedliwy Świat, ruch Za Wolność, Konserwatywno-Chrześcijańska Partia - BNF. Organizacje opozycyjne głównie domagają się respektowania praw człowieka, wolności słowa oraz możliwości używania w życiu publicznym języka białoruskiego, mimo że oficjalnie ma być używany na równi z rosyjskim (art. 17 Konstytucji Białorusi) a też „każdy ma prawo używania języka ojczystego, wybierania języka komunikacji” (art. 50)[14].

Podział administracyjny | edytuj kod

Miński Homelski Rosja Polska Miasto Mińsk Grodzieński Brzeski Litwa Mohylewski Witebski Łotwa Ukraina  Osobny artykuł: Podział administracyjny Białorusi.

Białoruś w roku 1960 jeszcze za czasów Białoruskiej SRR podzielona została na jedno miasto wydzielone Mińsk (biał. Мінск, Minsk lub Менск, Miensk) oraz obwody (biał. вобласць, wobłasć), które dzielą się rejony (biał. раён, rajon). Ten podział administracyjny obowiązuje do dziś. Aktualnie istnieje jedno miasto wydzielone (Mińsk, który jest zarazem stolicą obwodu mińskiego[15] i de facto tworzy oddzielny obwód) oraz 6 obwodów, które dzielą się na 118 rejonów. Z kolei miasto wydzielone Mińsk jest podzielone na 9 rejonów miejskich (dzielnic):

Siły zbrojne | edytuj kod

 Osobny artykuł: Siły Zbrojne Republiki Białorusi.

Białoruś, z racji braku dostępu do morza, dysponuje dwoma rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi oraz siłami powietrznymi[16]. Uzbrojenie sił lądowych Białorusi składało się w 2014 roku z: 1756 czołgów, 2321 opancerzonych pojazdów bojowych, 601 dział samobieżnych, 20 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 350 zestawów artylerii holowanej[16]. Białoruskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 38 myśliwców, 36 samolotów transportowych, 16 samolotów szkolno-bojowych, 56 śmigłowców oraz 20 śmigłowców szturmowych[16].

Wojska białoruskie w 2014 roku liczyły 62 tys. żołnierzy zawodowych oraz 290 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) białoruskie siły zbrojne stanowią 52. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 725 mln dolarów (USD)[16].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko białoruskie.

Demografia | edytuj kod

Piramida płci i wieku ludności Białorusi Zmiana populacji Białorusi w latach 1960–2010 (w tysiącach)  Osobny artykuł: Demografia Białorusi. Polacy na Białorusi w 2009 r. Polacy na Białorusi w 1912 r. Polacy na Białorusi w 1916 r.

Białoruś ma dwa oficjalne języki urzędowe – białoruski i rosyjski. Według spisu 2009 tak Białorusini, jak i mniejszości narodowe w domu mówią najczęściej po rosyjsku. Tak z 9,5 mln populacji Białorusi tylko 2,2 mln mówi w domu po białorusku, natomiast po rosyjsku trzy razy więcej – 6,7 mln[18]. Polacy według statystyk oficjalnych są jedyną grupą etniczną na Białorusi w większości mówiącą w domu po białorusku.

Białoruś ma gęstość zaludnienia ok. 50 osób na kilometr kwadratowy (127 mil na ha); 71,7% całkowitej populacji jest skoncentrowane na obszarach miejskich. W Mińsku, stolicy kraju i największym mieście, mieszka 1814 tys. osób. W Homlu mieszka 481 tys. osób, a samo miasto jest drugim co do wielkości na Białorusi. Inne duże miasta to Mohylew (365,1 tys.), Witebsk (342,4 tys.), Grodno (314,8 tys.) i Brześć (298,3 tys.).

Podobnie jak w wielu innych krajach europejskich, Białoruś ma negatywny wskaźnik wzrostu liczby ludności i ujemny przyrost naturalny. W 2007 r. 69,7% populacji było w wieku od 14 do 64; 16% było poniżej 14, 14,6% populacji jest w wieku 65 lat lub więcej, średnia wieku to 37.

Miasta | edytuj kod

 Osobne artykuły: Miasta BiałorusiOsiedla typu miejskiego na Białorusi.

Najludniejsze miasta Białorusi (powyżej 100 tysięcy mieszkańców w 2012):

Mniejszość polska | edytuj kod

 Osobne artykuły: Polacy na BiałorusiZwiązek Polaków na Białorusi.

Według oficjalnych statystyk liczba Polaków na Białorusi szybko się zmniejsza: spis narodowy z 1989 roku naliczył 418 tys. Polaków, spis z 1999 roku – 396 tys., spis z 2009 roku już tylko 295 tys.[18]

Mniejszość polska w poszczególnych obwodach według spisu z 1999:

  • miasto Mińsk – 17 tys. (1,0%)
  • Brzeski – 27 tys. (1,8%)
  • Witebski – 21 tys. (1,5%)
  • Homelski – 4 tys. (0,3%)
  • Grodzieński – 294 tys. (24,8%)
  • Miński – 30 tys. (1,9%)
  • Mohylewski – 3 tys. (0,2%)

Głównym skupiskiem Polaków na Białorusi jest obwód grodzieński, gdzie żyje 75% białoruskich Polaków. Wielu Polaków mieszka w Suwalszczyźnie Sopoćkińskiej. Liczba osób narodowości polskiej jest sporna, statystyki kościelne oraz własne środowisk polskich podają liczbę od 0,5 do 1,5 miliona[potrzebny przypis].

Religie i wyznania | edytuj kod

 Osobny artykuł: Religia na Białorusi.

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[20][21]:

Struktura religijna kraju w 2012 roku według badań przeprowadzonych przez Centrum Informacyjno-analityczne przy administracji Prezydenta Republiki Białorusi[22]:

Przynależność do religii deklaruje 94,5%, w tym

Mimo wysokiego poziomu przynależności wyznaniowej tylko 71,5% badanych wierzy w Boga, dalsze 3% wierzy w „siły nadprzyrodzone”; 18% badanych nie mogło określić swojego stosunku do wiary, a 7,5% to niewierzący.

Większość (60,5%) badanych obchodzi niektóre święta religijne (wśród prawosławnych 65%, katolików – 35%), 17% uczestniczy w niektórych obrzędach i przystępuje do sakramentów (wśród prawosławnych 15%, katolików – 36%), a 13% badanych podziela przekonania swojego wyznania, ale osobiście nie bierze udziałów w obrzędach i nie przystępuje do sakramentów (wśród prawosławnych 13%, katolików – 12%), regularnie bierze udział w nabożeństwach 4% (wśród prawosławnych 3%, katolików – 10%), 3% uczestniczy we wszystkich obrzędach i przystępuje do sakramentów 3% (wśród prawosławnych 3%, katolików – 6%).

Statystyki demograficzne | edytuj kod

Białoruś posiada dodatnie saldo migracji.

Gospodarka | edytuj kod

System gospodarczy Białorusi określany jest jako socjalizm rynkowy[24].Pod względem rozwoju gospodarczego, Białoruś uważana była za jedną z lepiej rozwiniętych republik radzieckich. Po rozpadzie ZSRR gospodarka białoruska przeżyła okres silnej recesji. W roku 1996 regres został powstrzymany i rozpoczął się wzrost gospodarczy. W latach 2000–2003 gospodarka Białorusi rozwijała się w tempie 4,7–6,8% rocznie. Głównym czynnikiem wzrostu PKB Białorusi była stymulująca rozwój polityka rządowa, wspierana kredytami bankowymi. Pomimo wzrostu udokumentowanego przez oficjalne statystyki gospodarkę białoruską nadal cechuje brak reform rynkowych, bariery biurokratyczne, wysokie koszty świadczeń socjalnych ponoszone przez białoruskie przedsiębiorstwa oraz utrzymywanie systemu administracyjno-nakazowego.

Głównym partnerem handlowym pozostaje Rosja, na którą przypada 32% eksportu i 66% importu. Rozszerzenie Unii Europejskiej nie przyniosło negatywnych skutków w sferze handlu i współpracy gospodarczej Białorusi z państwami, które od 1 maja 2004 roku weszły w skład tej organizacji. Obniżenie się eksportu Białorusi do tych państw było m.in. efektem przyjęcia przez nowych członków UE unijnej taryfy celnej i unijnego systemu preferencji. Później jednak, w 2007 roku, Białoruś została z tego systemu wykluczona[25].

Sektor państwowy wypracowuje 80% PKB. Gospodarka oparta jest na rolnictwie i przemyśle i pozostaje w dużej zależności gospodarczej od Rosji. Dochód narodowy wynosi 79,13 mld USD, 7700 USD na 1 mieszkańca (2005); inflacja: 40,9% (2011)[23]. Wzrost PKB: 6,4% (2010). Stopa bezrobocia: 1% (oficjalne dane 2010). Według portalu Karta'97 realne bezrobocie wyniosło 30% (2009). Rezerwy walutowe Białorusi obecnie topnieją i wyniosły: 5,03 mld USD (2011). Zadłużenie zagraniczne: 8,5 mld USD (2010). Struktura zatrudnienia: przemysł (41,9%), usługi (40,2%), rolnictwo (18,9%). Handel zagraniczny: eksportuje się gł. maszyny (45%), artykuły konsumpcyjne (17,8%), natomiast importuje się maszyny (31,1%), artykuły konsumpcyjne (13,7%). Głównymi partnerami handlowymi są kraje byłego ZSRR. Obroty handlowe z zagranicą – eksport: 15,9 mld USD (2005) z czego do Rosji 5,7 mld $. Import: 11,09 mld USD (2003).

Według raportu OECD na 2003 rok Białoruś jako jedyny, obok Uzbekistanu, kraj byłego ZSRR uzyskał PKB większe niż w 1991 roku, tuż przed rozpadem.

Rolnictwo | edytuj kod

 Osobny artykuł: Rolnictwo na Białorusi.

Ziemie uprawne zajmują 9,11 mln ha, czyli około 44% powierzchni kraju. Uprawia się głównie zboża (jęczmień, żyto, pszenicę, pszenżyto), ziemniaki, buraki cukrowe, warzywa i len, hoduje bydło, trzodę chlewną i drób. Największy areał upraw stanowią zboża (42,3%) oraz rośliny pastewne (41,8%), uprawy ziemniaków zajmują 8,5% obszaru upraw. Większość produkcji (ponad 60%) przypada na gospodarstwa państwowe oraz duże gospodarstwa farmerskie. Z około 2500 państwowych i kolektywnych gospodarstw istniejących na początku lat dziewięćdziesiątych w ciągu ostatnich 15 lat zreorganizowano lub przekształcono w różnego rodzaju spółki i przedsiębiorstwa rolne, zaledwie kilka procent ogólnej liczby tych podmiotów. Indywidualne gospodarstwa rolne, w posiadaniu których znajduje się jedynie kilkanaście procent obszarów uprawnych, dostarcza blisko 40% produkcji sektora. Ustawodawstwo nie sprzyja indywidualnym rolnikom, a pomoc ze strony państwa jest mniejsza niż dla kołchozów i sowchozów. Pomoc dla państwowych gospodarstw jest dwojakiego rodzaju: bezpośrednia – z dotacji budżetowych lub pośrednia – w postaci niskooprocentowanych kredytów bankowych. Rolnictwo stanowi istotne obciążenie dla finansów państwa.

Rozwinięte jest leśnictwo. Białoruś posiada ogromne obszary leśne, zajmujące 38% powierzchni kraju. Największe zbiorowiska leśne stanowią puszcze: Grodzieńska, Nalibocka i Białowieska, rozciągające się wzdłuż granicy z Polską. Jakość pozyskiwanego drewna, zwłaszcza z drzew iglastych, jest wysoka. Leśnictwo zajmuje ważną pozycję w gospodarce. Oprócz drewna, lasy dostarczają owoców leśnych (jagody, jeżyny, borówki), grzybów, ziół i miodu. Bogaty jest też zwierzostan (łosie, dziki, bobry, żubry, jenoty, wilki). Rocznie pozyskuje się 696,9 ton dziczyzny i dużą ilość skór.

Wskutek wybuchu elektrowni jądrowej w Czarnobylu na Ukrainie w 1986 znaczne obszary rolne w południowo-wschodniej części kraju zostały silnie skażone i nie są wykorzystywane rolniczo.

Przemysł | edytuj kod

Rozwinięty jest przemysł: elektromaszynowy (produkcja obrabiarek), środków transportu (produkcja samochodów ciężarowych MAZ, BiełAZ, ciągników, rowerów), chemiczny (produkcja nawozów potasowych, włókien syntetycznych), petrochemiczny (rafinerie ropy naftowej), elektroniczny (telewizory, radioodbiorniki, układy scalone), włókienniczy (lniarski, wełniany), spożywczy (mięsny, mleczarski), drzewny (produkcja mebli), papierniczy, materiałów budowlanych, szklarski (słynna w świecie produkcja kryształów i porcelany), skórzany. Liczne zakłady rzemieślnicze (garncarskie, wikliniarskie). Eksploatacja węgla kamiennego, ropy naftowej, fosforytów, soli kamiennej i potasowej, rud metali, torfu, łupków bitumicznych oraz surowców budowlanych (wapieni, margli, gliny, piasków). Energia elektryczna (31,4 TWh, w 1995, co daje 3045 kWh na 1 mieszkańca) produkowana jest głównie w elektrowniach cieplnych, a największe z nich to: Berezowska (900 MW), Łukomlska (2400), Nowopołocka. Liczne elektrownie opalane przeważnie gazem.

Handel i usługi | edytuj kod

Handel i usługi na Białorusi są jedynym sektorem, w którym przeważa własność prywatna (81,9%). Własność państwową stanowi tu tylko 15,8%, a własność inwestorów zagranicznych 2,3%. Ponad połowa podmiotów handlowych i usługowych na Białorusi zlokalizowana jest w stolicy kraju, Mińsku. Obroty handlu detalicznego w 2007 roku osiągnęły wartość 38,16 mld BYR i były wyższe o około 22% niż w roku poprzednim. Na koniec 2007 roku działało 36,1 tys. punktów handlu detalicznego. Łączna wartość usług w 2007 roku wyniosła blisko 9988,2 mld BYR.

Transport | edytuj kod

BrześćHomelGrodnoMińskMohylewPołockWitebsk Porty lotnicze na Białorusi  Osobne artykuły: Drogi na BiałorusiBiełaruskaja czyhunka.

Białoruś leży na skrzyżowaniu szlaków transportowych (drogowych, kolejowych i rurociągów gazowych i naftowych) wschód-zachód (prowadzących z krajów Europy Zachodniej i Środkowej przez Rosję do Azji) i północ-południe. Przez terytorium tego kraju transportuje się około 80% obrotu towarowego pomiędzy Europą a Rosją.

Transport jest dobrze rozwinięty, największą rolę odgrywa transport kolejowy (5,5 tys. km linii kolejowej), gł. linia kolejowa BrześćMińskOrsza, fragment magistrali Berlin – Warszawa – Moskwa, oraz samochodowy (52 tys. km dróg, w tym 36,5 tys. asfaltowych). Liczne żeglowne rzeki (największe Dniepr, Prypeć, Niemen, Dźwina Zachodnia) oraz kanał rzeczny DnieprBug. Międzynarodowy port lotniczy w Mińsku. Rozwinięty jest transport rurociągowy (2906,1 km) przesyłający ropę naftową i gaz ziemny, m.in. do Polski, Niemiec, Czech i Słowacji. Przemysł jest rozwinięty, lecz bardzo kosztowny ze względu na przestarzałość technologiczną, w większości poradziecką.

Turystyka | edytuj kod

Zamek w Mirze, jeden z obiektów wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO

W 2013 roku kraj ten odwiedziło 137 tys. turystów (15,2% więcej niż w roku poprzednim), generując przy tym przychody na poziomie 722 mln dolarów[26]. Najwięcej turystów przyjeżdża z Rosji, Polski, Litwy i Ukrainy[27].

Białoruś posiada cztery obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO[28]:

 Osobny artykuł: Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO na Białorusi.

Białoruś w rankingach | edytuj kod

500 rubli białoruskich

Kultura | edytuj kod

Kultura białoruska nie może się swobodnie rozwijać w granicach kraju[potrzebny przypis]. Prezydent skutecznie dusi w zarodku wszelkie ogniska wolnomyślicieli, w których rozwinąć może się działalność opozycyjna, m.in. zamknięto Uniwersytet Humanistyczny oraz inne szkoły, gdzie językiem wykładowym był białoruski.

Media są w większości upaństwowione i propagują kulturę zgodną z linią rządu. Organizacje antyreżimowe najprężniej działają w Polsce. W Białymstoku znajduje się rozgłośnia radiowa, która nadaje audycje dostępne na Białorusi. Nieopodal (w Gródku) co roku z inicjatywy BAS-u na uroczysku Boryk odbywa się Festiwal Muzyki Młodej Białorusi „Basowiszcza”, gdzie młodzi muzycy wprost ze sceny mają możliwość wykrzyczenia gniewu i haseł nawołujących do walki z reżimem.

Jednymi z twórców muzyki białoruskiej są zespoły N.R.M., Gods Tower, Rasta, St.Mir, Indiga, Ściana, :B:N:, Krama, žygimont VAZA, Ulis, IQ 48, Neuro Dubel oraz muzyk Dzmitryj Wajciuszkiewicz.

Literatura | edytuj kod

 Osobny artykuł: Literatura białoruska.

Starobiałoruska literatura zaczęła się rozwijać już w XI w., głównie w dziełach religijnych. W XVI w. Franciszek Skaryna przetłumaczył Biblię na język starobiałoruski. Okres nowożytnej literatury białoruskiej zaczął kształtować się dopiero pod koniec XIX w., a ważnym pisarzem tego okresu był Janka Kupała. Jedną z najstarszych białoruskich gazet jest Nasza Niwa, która została po raz pierwszy opublikowana w Wilnie w 1906 roku. Po tym jak Białoruś została włączona do Związku Radzieckiego, rząd radziecki przejął kontrolę nad kulturą. Wolny rozwój literatury następował jedynie na terytorium Polski, aż do okupacji sowieckiej w 1939 roku. Ostatnie poważne ożywienie białoruskiej literatury nastąpiło w 1960 z powieści opublikowanych przez Wasyla Bykaua i Uładzimira Karatkiewicza.

Stroje ludowe | edytuj kod

 Osobny artykuł: Strój ludowy na Białorusi.

Tradycyjny strój białoruski pochodzi z Rusi kijowskiej. Ze względu na zimny klimat, ubrania uszyte są zazwyczaj z lnu lub wełny. Zostały tak zaprojektowane, aby utrzymać ciepło ciała. Ozdobione są wzorcami ludowymi, kształtującymi się często pod wpływem sąsiednich kultur; polskiej, litewskiej, łotewskiej, rosyjskiej i innych europejskich. Każdy region Białorusi opracował specyficzne wzorce projektowe. Wzorzec używany na pierwszych białoruskich strojach zdobi białoruską flagę, przyjętą w referendum w 1995 roku.

Kuchnia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Kuchnia białoruska.

Tradycyjna kuchnia białoruska charakteryzuje się różnorodnością potraw ziemniaczanych (np. babka ziemniaczana, kiszka ziemniaczana, draniki) i mącznych (bliny, kołduny, kluski, łazanki). Pieczeń z dużego kawałka chudego mięsa jest uważana za narodowy przysmak. Od wieków smaku i zapachu tradycyjnym potrawom dodają owoce runa leśnego i grzyby, cebula i czosnek, oraz zielony koperek i pietruszka. Na Białorusi je się głównie kwaśny chleb żytni. Naleśniki, nazywane w języku białoruskim blinami, macza się tradycyjnie w gęstym sosie z kawałkami mięsa o nazwie maczanka. Żur, krupnik, chłodnik i barszcz, to zupy obecne w tradycyjnym jadłospisie. Już przodkowie Białorusinów popijali jedzenie kwasem chlebowym i sokiem brzozowym lub klonowym. Na deser podawano kułagę, syrniki lub świeże owoce. Narodowa kuchnia Białorusinów ma regionalne, lokalne, a nawet rodzinne odmiany. Jest przy tym podobna do kuchni sąsiednich narodów. Zarazem elementy tradycyjnej kuchni białoruskiej przeniknęły do kuchni sąsiadów[34].

Współczesna kuchnia białoruska w dalszym ciągu opiera się na kuchni tradycyjnej[35], lecz ulega przeobrażeniom pod wpływem kontaktów z kuchniami innych narodów oraz w związku z dostępnością na rynku produktów spożywczych i przypraw z całego świata[36]. W restauracjach obok dań białoruskich, rosyjskich i radzieckich można też coraz częściej spotkać dania włoskie, chińskie i japońskie[37].

Zobacz też | edytuj kod

Zobacz multimedia związane z tematem:
Białoruś

Uwagi | edytuj kod

  1. Spotykana jest też nazwa Republika Białoruś, np. Rafał Czachor, Polityka zagraniczna Republiki Białoruś w latach 1991–2011, ​ISBN 978-83-61234-72-2​ lub Łukasz Staśkiewicz, Ameryka Łacińska w polityce zagranicznej Republiki Białoruś, ​ISBN 978-83-8019-341-3​. Formę tę uwzględnia Wielki słownik ortograficzny pod red. nauk. E. Polańskiego, PWN, Warszawa 2003. ​ISBN 83-01-13832-7​.
  2. Wyniki spisów są podawane w wątpliwość ze względu na znaczący spadek liczebności mniejszości narodowych w liczbach bezwzględnych, przy niewielkim spadku liczby samych Białorusinów (należy zwrócić uwagę, że we wszystkich krajach byłego ZSRR największy spadek w liczbach bezwzględnych dotyka narodu „głównego”), mimo że takie zjawisko (wzrost odsetku narodowości „głównej” i jednoczesny spadek odsetka mniejszości narodowych) jest nagminne we wszystkich dawnych republikach byłego Związku Radzieckiego.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Nazwy państw, Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Polski, GUGiK.
  2. КАНСТЫТУЦЫЯ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ (biał.). pravo.by, 1994. [dostęp 2015-03-17].
  3. Autorytaryzmem na Białorusi określa się rządy prezydenta Alaksandra Łukaszenki, podczas których dochodzi do poważnych i notorycznych przypadków łamania praw człowieka i zasad demokracji, za co jest oskarżany przez białoruską opozycję, liczne białoruskie i zagraniczne organizacje pozarządowe, a także przez wiele rządów państw, przede wszystkim Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych. Formalnie Białoruś jest państwem demokratycznym, o czym świadczy zapis w artykule 1 białoruskiej konstytucji: Republika Białoruś jest jednolitym demokratycznym socjalnym państwem prawa. Źródło: http://konstytucja.e-studio.biz.pl/Konstytucja,Bialorusi.html
  4. a b c d e Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2017: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2018 (ang.). [dostęp 2018-04-18].
  5. Dane ze strony Ministerstwa Spraw Zagranicznych Białorusi. Źródło: http://www.mfa.gov.by/upload/pdf/religion_eng.pdf
  6. Белорусы больше не будут переводить стрелки (ros.). Naviny.by, 2011-09-16. [dostęp 2013-01-08].
  7. Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 64, 94. ISBN 83-214-0092-2.
  8. Eugeniusz Mironowicz: Białoruś. Historia państw XX wieku.
  9. Rafał Czachor, Polityka zagraniczna Republiki Białoruś w latach 1991–2011. Studium politologiczne, Wydawnictwo DWSPiT, Polkowice 2011, s. 18, ​ISBN 978-83-61234-72-2​.
  10. Pierwsze unijne sankcje gospodarcze wobec Białorusi http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/tydzien-na-wschodzie/2011-06-29/pierwsze-unijne-sankcje-gospodarcze-wobec-bialorusi.
  11. Pogorszenie stosunków białorusko-rosyjskich od 2000 roku wiązane jest z objęciem władzy w Rosji przez Władimira Putina, który odszedł do polityki preferencji i ulg w stosunkach z poszczególnymi krajami b. ZSRR, w tym z Białorusią. Rafał Czachor, Polityka zagraniczna Republiki Białoruś w latach 1991–2011. Studium politologiczne, Wydawnictwo DWSPiT, Polkowice 2011, s. 172–190, ​ISBN 978-83-61234-72-2​.
  12. Województwo Nowogródzkie. „Ziemia”. 10–12, październik – grudzień 1925. Warszawa. 
  13. RafałR. Czachor RafałR., Transformacja systemu politycznego Białorusi w latach 1988-2001, Polkowice: Wyd. Uczelni Jana Wyżykowskiego, 2016, ISBN 978-83-61234-06-7 .
  14. Konstytucja Republiki Białoruś.
  15. O Mińsku.
  16. a b c d Belarus (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-23].
  17. Ethnic composition of the population, 1999 Belarus Census.
  18. a b Bielstat. Wyniki Spisu narodowego 2009. (ros.).
  19. Spis narodowy Białorusi 1999.
  20. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-26].
  21. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-26].
  22. Республика Беларусь в зеркале социологии: сб. материалов социол. исслед. за 2012 год. Информационно-аналитический центр при Администрации Президента Республики Беларусь, 2014. [dostęp 2014-06-27].
  23. a b CIA Factbook (inflation).
  24. Rynkowe prawo à la Łukaszenka https://www.polskieradio.pl/75/927/Artykul/602429,Rynkowe-prawo-%C3%A0-la-Lukaszenka
  25. Gospodarka i główne wskaźniki makroekonomiczne – WPHI Mińsk.
  26. UNWTO Tourism Highlights, 2014 Edition (ang.). UNWTO, 2014. s. 8. [dostęp 2015-02-17].
  27. ТУРИЗМ И ТУРИСТИЧЕСКИЕ РЕСУРСЫ В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ (ros.). belstat.gov.by, 2017. [dostęp 2018-04-22].
  28. Belarus (ang.). unesco.org. [dostęp 2018-04-22].
  29. UNDP. Rozwój społeczny. Raport 2010 (w jęz. angielskim).
  30. Quality of Life Index 2010.
  31. Country rankings for trade, business, fiscal, monetary, financial, labor and investment freedoms.
  32. Transparency International – the global coalition against corruption.
  33. GINI index (World Bank estimate) | Data, data.worldbank.org [dostęp 2018-07-23]  (ang.).
  34. Wiliam Pochlebkin: Национальные кухни наших народов. Основные кулинарные направления, их история и особенности, рецептура. Белорусская национальная кухня. Разделы: супы, блюда из мяса и птицы, рыбные блюда, картофельные блюда, мучные блюда, молоко и молочные изделия, сладкие блюда и напитки. С. 82-99. Эл. версия: 2002 (ros.). [dostęp 2017-01--08].
  35. Nigel Roberts: Belarus. USA: Bradt Travel Guide, 2008, s. 77-80. ISBN 1-841-62-207-9. (ang.)
  36. Travel Europe – Belarus (ang.). [dostęp 12 stycznia 2011].
  37. Jan Simons: Wit Rusland (niderl.). jansimons.nl. [dostęp 2 kwietnia 2014].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (państwo niepodległe):
Na podstawie artykułu: "Białoruś" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy