Benjamin Franklin


Benjamin Franklin w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Benjamin Franklin jako poseł USA na audiencji w Wersalu 20 marca 1778 Benjamin Franklin na banknocie 100-dolarowym

Benjamin Franklin (ur. 6 stycznia?/17 stycznia 1706 w Bostonie, zm. 17 kwietnia 1790 w Filadelfii) – amerykański polityk, drukarz, uczony, filozof i wolnomularz; jeden z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Dzieciństwo i młodość | edytuj kod

Urodził się 17 stycznia 1706 w Bostonie jako dziesiąty syn w rodzinie siedemnaściorga dzieci{[1]. Jego ojcem był niezamożny wytwórca świec i mydła Josiah Franklin, pochodzący z Ecton w hrabstwie Northamptonshire (do Stanów Zjednoczonych przybył ok. 1683)[1]. Po śmierci pierwszej żony, Josiah poślubił Abiah Folger, która urodziła mu jeszcze dziesięcioro dzieci (w tym Benjamina) i zajmowała się domem[1]. Młody Benjamin miał być początkowo przeznaczony do służby kościelnej[1]. W wieku dwunastu lat, rozpoczął jednak pracę w zakładzie drukarskim swojego brata Jamesa, który od 1721 wydawał „New England Courant”[2]. Pracując tam podrzucał potajemnie Jamesowi artykuły podpisane „Silence Dogood”[a], które potem ukazywały się w gazecie[2]. Konflikty z bratem, który uciekał się nawet do przemocy, spowodowały, że w wieku siedemnastu lat Benjamin uciekł do Filadelfii[3].

Praca drukarza | edytuj kod

Początkowo pracował tam jako drukarz, jednak za zachętą ówczesnego gubernatora prowincji Pensylwania, Williama Keitha, usiłował założyć własne wydawnictwo[3]. W tym celu, w 1724, wyjechał do Londynu, jednak został oszukany przez swojego protektora, gubernatora Keitha[3]. Pomoc otrzymał wówczas od znajomego pasażera, z którym przypłynął – Denhama[3]. Dzięki niemu, po dwóch latach pobytu, obaj wyruszyli w drogę powrotną do Filadelfii, gdzie Franklin rozpoczął pracę jako drukarz w Filadelfii[4]. Wiosną 1727 obaj poważnie zachorowali (Franklin zapadł na zapalenie opłucnej), w wyniku czego Denham zmarł, pozostawiając Franklinowi niewielki spadek[5]. Wówczas Benjamin Franklin założył dyskusyjny klub wzajemnego doskonalenia „Junto”, w którym współpracował m.in. z protestanckim teologiem, Cottonem Matherem, a dwa lata później napisał rozprawę „The Nature and Necessity of a Paper Currency”, która stała się przyczynkiem do rozwoju ekonomii[6]. Od 1730 zaczął wydawać „The Pennsylvania Gazette”[6].

W latach 1732-1757 wydawał poczytny zbiór maksym i porad, zatytułowany „Almanach biednego Ryszarda”, który oprócz korzyści materialnych, przyniósł mu także popularność[7]. Przez cały okres pracy jako drukarz, włączał się aktywnie w działalność na rzecz miasta – na jego wniosek utworzono m.in. ochotniczą straż pożarną, policję miejską i szpital[7]. Ponadto, w 1731 założył wypożyczalnię książek, w 1743 – Amerykańskie Towarzystwo Filozoficzne[7]. Jednak jego głównym celem było założenie Akademii dla uzdolnionej młodzieży[8]. Wraz z członkami klubu Junto napisał projekt „Realting to the Education of Youth in Pensilvania”. W ciągu kilku tygodni Franklinowi udało się wynająć budynek, zatrudnić kadrę nauczycielską i podpisać dokumenty, dzięki czemu 7 stycznia 1751 otwarto Academy of Pennsylvania (z której powstał później Uniwersytet Pensylwanii)[8].

Franklin miał bardzo rozległą wiedzę, jednak był w większości samoukiem – mimo tego znał cztery języki obce: łacinę, francuski, włoski i hiszpański[7]. Od momentu rozpoczęcia pracy drukarskiej przedstawiał się zawsze jako „Franklin drukarz”[9].

Kariera polityczna | edytuj kod

Pierwszy urząd państwowy, Franklin objął w 1736, kiedy to został członkiem zgromadzenia Pensylwanii[10]. Od 1751 został wybrany do rady miejskiej Filadelfii, gdzie zasiadał 13 lat[10]. W międzyczasie został mianowany na delegata stanu Pensylwania na kongres siedmiu kolonii w Albany – przedstawił na nim pierwszy pomysł utworzenia unii, który został odrzucony, zarówno przez delegatów, jak i Anglików[11]. W 1757 wyjechał na pięć lat do Anglii, by reprezentować swój stan na procesach przeciwko właścicielom kolonii[12]. Następnie powrócił na krótko do Stanów, jednak ponownie pojechał do Anglii, gdzie stał się nieoficjalnym reprezentantem kolonii, przemawiającym przeciwko arbitralnym opodatkowaniu[12]. W czasie pobytu na Wyspach, jego poglądy, odnoszące się do kolonializmu, uległy znacznej radykalizacji – w 1770 roku zaprzeczył władzy Parlamentu Brytyjskiego nad Ameryką[13].

W styczniu 1774, w Londynie, dotarła do Franklina wiadomość o tak zwanej herbatce bostońskiej, mającej miejsce miesiąc wcześniej[14]. Dzięki jego staraniom opublikowano listy Thomasa Hutchinsona, gubernatora prowincji Massachusetts, który zalecał użycie siły wobec kolonii[15]. Kiedy Franklin chciał wystąpić z przemówieniem 30 stycznia, Alexander Wedderburn udaremnił jego wypowiedź ponadgodzinną przemową, obfitującą w inwektywy, mające na celu zdyskredytowanie roszczeń kolonii i upokorzenie Franklina[14]. Parlament brytyjski przyjął wówczas tak zwane ustawy represyjne, uderzające zwłaszcza w Nową Anglię[14]. Z powodu tych wydarzeń Tajna Rada Wielkiej Brytanii pozbawiła Franklina godności zastępcy poczmistrza generalnego i odesłała do Ameryki[15]. Po powrocie do Filadelfii, 5 maja 1775, został jednogłośnie wybrany delegatem na Drugi Kongres Kontynentalny[16]. W początkowych sesjach (odbywających się w Filadelfii) pełnił on rolę przewodniczącego Tajnego Komitetu ds. Korespondencji Zagranicznej[16]. Na tym kongresie przedstawiono projekt utworzenia unii, mianowano Franklina Poczmistrzem Generalnym Stanów Zjednoczonych, a także, 4 lipca 1776, uchwalona została Deklaracji Niepodległości, której był współautorem i sygnatariuszem (Komitet Pięciu)[15]. W grudniu tego samego roku został wysłany do Francji, gdzie potajemnie uzyskał od ministra spraw zagranicznych Charles’a de Vergennes'a pomoc finansową dla kolonii[15]. Dzięki dobrym stosunkom obu państw, 6 lutego 1778 podpisano francusko-amerykański traktat sojuszniczy, sygnowany przez Franklina, Silasa Deane'a i Arthura Lee[17]. Wkrótce potem Deane został zastąpiony przez Johna Adamsa, jednak antagonizmy między Franklinem a Lee skłoniły do mianowania Franklina w początkach 1779 roku pełnoprawnym ministrem pełnomocnym Stanów Zjednoczonych we Francji[17]. Lee kontynuował kampanię opozycyjną wobec Franklina w Kongresie, co zaowocowało rezygnacją Franklina z misji we Francji[18]. Jednak nie została ona przyjęta, a zwycięstwo nad Brytyjczykami 17 października 1781 umożliwiło dalszą współpracę USA i Francji[18].

Niebawem Franklin został wydelegowany, wraz z Henrym Laurensem, Johnem Jayem i Johnem Adamsem do negocjowania traktatu pokojowego z Anglią[18]. Premierem Anglii był wówczas sympatyzujący z koloniami Lord Rockingham i dzięki temu, między innymi, 20 stycznia 1783 podpisano wstępny traktat pokojowy z Anglią, przy udziale Francji i Hiszpanii[19]. Ostatecznie, 3 września 1783 w Paryżu, podpisano pokój wersalski, który zakończył wojnę o niepodległość Stanów Zjednoczonych[19].

We wrześniu 1785, po odwołaniu z funkcji posła we Francji, powrócił do USA i ponownie zaangażował się w działalność polityczną – został przewodniczącym Najwyższej Rady Wykonawczej Stanu Pensylwania[20]. W 1787 wziął aktywny udział w Konwencji Konstytucyjnej, gdzie większość z jego postulatów została odrzucona[21]. Mimo tego Franklin gorąco zachęcał do przyjęcia projektu konstytucji[22].

Działalność naukowa | edytuj kod

Dorobek Franklina z elektryczności obejmuje teorię zjawisk elektrycznych, w których zakładał elektryzowanie dodatnie i ujemne, co udowodnił na przykładzie butelki lejdejskiej[23]. Stwierdził, że ciała naelektryzowane jednakowo odpychają się, zaś naelektryzowane różnoimiennie – przyciągają się[9].

Franklin przeprowadził szereg doświadczeń z latawcami, udowadniając, że ładunki elektryczne spływające z chmur burzowych po wilgotnym sznurze mogą naładować butelkę lejdejską[24]. To on wymyślił zabezpieczenie przed wyładowaniami elektrycznymi poprzez uziemienie[13]. Uważany jest więc za wynalazcę piorunochronu[7], choć w podobnym czasie tego samego odkrycia dokonał w Europie czeski uczony Václav Prokop Diviš.

Jego działalność naukowa zaowocowała otrzymaniem tytułów doctor honoris causa renomowanych uczelni: Uniwersytetu Yale’a, Uniwersytetu Harvarda (1753), College of William & Mary (1756), Uniwersytetu w St Andrews (1759) i Uniwersytetu Oksfordzkiego (1762)[10].

Opracowania Franklina, zarówno filozoficzne jak i wynalazcze, spotkały się z przychylnymi opiniami jemu współczesnych. Niemiecki filozof Johann Gottfried Herder stwierdził, że Franklin był „najszlachetniejszym pisarzem ludu”[9]. Jego rozprawy ekonomiczne przyciągnęły także uwagę Karola Marksa[9]. Współpracował on także z naukowcami z innych krajów, na przykład z Georgiem Wilhelmem Richmannen, Franzem Aepinusem czy Michaiłem Łomonosowem[9]. Dzięki tym znajomościom Franklin został wyróżniony członkostwem honorowym Petersburskiej Akademii Nauk, Akademii Francuskiej i Royal Society[9]. Otrzymał tytuł Master of Arts od Uniwersytetu Harvarda jako pierwsza osoba niebędąca pracownikiem akademickim[25]. Takie samo odznaczenie otrzymał od Uniwersytetu Yale’a, natomiast Royal Society przyznało mu Medal Copleya[26].

Pod koniec życia zaangażował się w akcję dążącą do zniesienia niewolnictwa[21].

Naukową i polityczną działalność Franklina streszcza łaciński napis na jego popiersiu w Paryżu, autorstwa Jeana d’Alemberta: Eripuit coelo fulmen, mox sceptra tyrannis, cytowany czasem jako Eripuit coelo fulmen sceptrumque tyrannis („Grom wydarł niebu, a berła tyranom”)[9].

Śmierć | edytuj kod

W podeszłym wieku cierpiał na kamicę pęcherza moczowego, z powodu której odczuwał silne bóle i zażywał opium[27]. Benjamin Franklin zmarł 17 kwietnia 1790 w Filadelfii[27].

Wynalazki | edytuj kod

Wynalazł okulary dwuogniskowe oraz nadał ostateczny, współczesny kształt instrumentu harmonika szklana (glasharmonika). Uważany jest za wynalazcę piorunochronu. Odkrył także i opisał Golfsztrom[26]. Ku jego czci jednostkę ładunku elektrycznego w układzie CGS nazwano franklinem.

Jako pierwszy pisał także o potrzebie stosowania czasu letniego, jednakże humorystyczna wymowa jego artykułu sprawiła, że nie zaczęto się do niego stosować (Franklin postulował, by ludzie wstawali i kładli się spać wcześniej).

Światopogląd | edytuj kod

Rodzice Franklina pochodzili z protestanckiej rodziny[28]. Sam Benjamin został wychowany w duchu prezbiteriańskim, choć rzadko uczęszczał na nabożeństwa[29]. Wierzył w Boga, lecz już w wieku piętnastu lat zaczął powątpiewać w Objawienie[26]. Lektura książek Roberta Boyle’a, wydanych w obronie chrześcijaństwa i skierowana przeciwko deistom i ateistom, sprawiła, że Franklin zaczął określać siebie samego jako „całkowitego deistę[26]. W dorosłym życiu także nie uczestniczył w mszach, choć kazania uważał za pożyteczne, sam wyrażał głębokie poszanowanie dla każdej religii[29]. Pomimo, nieuczestniczenia w kościołach, Franklin przekazywał datki na jedyną wspólnotę prezbiteriańską w mieście[29].

W swoich wspomnieniach opisał, że każdego ranka odmawiał modlitwę „Wszechmocna Dobroci” własnego autorstwa, o następującej treści[30]:

Franklin ułożył także własny system wartości, oparty na tzw. Trzynastu Cnotach[31]:

Przez większość swojego dorosłego życia był zaangażowanym wolnomularzem rytu szkockiego. Przystąpił do loży Świętego Jana w Filadelfii w 1732, a w 1734 osiągnął w niej stopień wielkiego mistrza[32]. W latach 1735-1738 był sekretarzem tej loży. W 1749 został wielkim mistrzem lóż Bostonu, w 1760 wielkim mistrzem prowincji Filadelfia, zaś w 1750 naczelnym mistrzem Wielkiej Loży Pensylwanii[32]. Był także od 1782 mistrzem w loży Neuf Soeurs w Paryżu[32].

Życie prywatne | edytuj kod

W 1729 roku Franklin odnowił kontakt z córką swojej gospodyni – Deborah Read[33]. Przyjaźnił się z nią już wcześniej, lecz gdy wyjechał do Londynu, Deborah Read wyszła za mąż[6]. Jej mąż, Rogers, jednak opuścił rodzinę i wyjechał do Indii Zachodnich, gdzie wkrótce potem zmarł[34]. Franklin poślubił Read 1 września 1730[6]. Ich pierworodny syn, Francis (ur. w 1732), zmarł w wieku czterech lat, na czarną ospę[35]. Franklin, który przed laty mocno wyśmiewał nawoływania do obowiązkowych szczepień, w swojej autobiografii napisał, że jego syn zmarł z powodu jego zaniedbań, a nie z powodu choroby[35]. Deborah Read zmarła w grudniu 1774 roku[26].

Ciekawostki | edytuj kod

Nieślubny syn Benjamina, William Franklin, jako królewski gubernator New Jersey, był jednym z najbardziej aktywnych lojalistów i uważał, że należy utrzymać brytyjską kontrolę nad koloniami. W 1785 Franklin spotkał syna jeszcze raz po tym, jak ten opuściwszy Amerykę, zamieszkał w Anglii.

Obecnie podobizna Benjamina Franklina znajduje się na banknocie studolarowym[36]. Jest jedną z trzech osób, których podobizna jest na amerykańskich dolarach, choć nigdy nie były amerykańskimi prezydentami. Drugą z tych osób jest Salmon Chase – sędzia sądu najwyższego, a trzecią Alexander Hamilton – sekretarz skarbu.

Benjamin Franklin, w liście do Jeana Baptiste'a Leroy (datowanym na 13 listopada 1789), sformułował wielokrotnie parafrazowane stwierdzenie: „Na tym świecie pewne są tylko śmierć i podatki[37].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Silence Dogood (ang.) w wolnym tłumaczeniu znaczy „milczenie jest złotem”.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 21.
  2. a b L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 22.
  3. a b c d L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 24.
  4. L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 25.
  5. B. Franklin: Żywot własny. s. 67.
  6. a b c d L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 28.
  7. a b c d e W. Osiatyński: Wizje Stanów Zjednoczonych w pismach Ojców Założycieli. s. 74.
  8. a b L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 37.
  9. a b c d e f g E. Białoborski. Beniamin Franklin. „Horyzonty Techniki”. s. 242-245. 
  10. a b c W. Osiatyński: Wizje Stanów Zjednoczonych w pismach Ojców Założycieli. s. 75.
  11. L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 51.
  12. a b L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 68.
  13. a b L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 70.
  14. a b c L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 75.
  15. a b c d W. Osiatyński: Wizje Stanów Zjednoczonych w pismach Ojców Założycieli. s. 76.
  16. a b L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 76.
  17. a b L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 91.
  18. a b c L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 92.
  19. a b L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 94.
  20. L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 97.
  21. a b W. Osiatyński: Wizje Stanów Zjednoczonych w pismach Ojców Założycieli. s. 77.
  22. L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 98.
  23. L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 45.
  24. L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 44.
  25. L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 48.
  26. a b c d e B. Franklin: Żywot własny. s. 74.
  27. a b L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 101.
  28. B. Franklin: Żywot własny. s. 9.
  29. a b c B. Franklin: Żywot własny. s. 105.
  30. B. Franklin: Żywot własny. s. 111.
  31. B. Franklin: Żywot własny. s. 108.
  32. a b c Benjamin Franklin (ang.). Grand Lodge of British Columbia nad Yukon. [dostęp 2014-01-06].
  33. W. Osiatyński: Wizje Stanów Zjednoczonych w pismach Ojców Założycieli. s. 73.
  34. B. Franklin: Żywot własny. s. 66.
  35. a b L. T. Ambler: Benjamin Franklin. s. 42.
  36. $100 Note (ang.). Federal Reserve System. [dostęp 2014-05-22].
  37. Benjamin Franklin: The writings of Benjamin Franklin. T. X. New York: The Macmillan Company, 1905, s. 69. (ang.)

Bibliografia | edytuj kod


Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Benjamin Franklin" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy